Tüberküloz (verem) nedir? Belirtileri, bulaşma ve tedavi

Tüberküloz nedir?

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), tüberkülozu çoğunlukla akciğerleri etkileyen, bakterilerin yol açtığı bulaşıcı bir hastalık olarak tanımlar. Bakteri en sık akciğerlere yerleşir; ancak NHS'e göre lenf bezleri, eklemler ve sinir sistemi gibi vücudun başka bölgelerini de tutabilir.

DSÖ'ye göre tüberküloz, dünyada tek bir enfeksiyon etkeninin neden olduğu ölümlerde başta gelen hastalıktır. DSÖ'nün 2024 yılına ait verilerine göre dünyada 10,7 milyon kişi tüberküloza yakalanmış ve 1,23 milyon kişi bu hastalık nedeniyle hayatını kaybetmiştir. Hastalık önlenebilir ve tedavi edilebilir olduğu hâlde bu yük sürmektedir.

Gizli (latent) ve aktif tüberküloz

Tüberküloz bakterisiyle karşılaşmak her zaman hastalık anlamına gelmez:

• Gizli (latent) tüberküloz enfeksiyonu: Bakteri vücuda girmiştir ama bağışıklık sistemi tarafından kontrol altında tutulur. Kişide belirti yoktur ve NHS'e göre gizli tüberkülozu olan kişi hastalığı başkalarına bulaştırmaz. DSÖ, dünya nüfusunun yaklaşık dörtte birinin tüberküloz bakterisiyle enfekte olduğunun tahmin edildiğini belirtir.
• Aktif tüberküloz hastalığı: Bakteri çoğalarak belirtilere yol açar. Akciğer tüberkülozu bu evrede bulaşıcı olabilir. DSÖ'ye göre bakteriyle enfekte olan kişilerin yaklaşık yüzde 5–10'unda zamanla belirtiler gelişir ve aktif hastalık ortaya çıkar.

Gizli enfeksiyonun aktif hastalığa dönüşme riski, bağışıklık sistemi zayıfladığında artar. Bu nedenle risk altındaki kişilerde gizli enfeksiyonun da tedavi edilmesi gündeme gelebilir. NHS'e göre gizli tüberkülozun tedavisi genellikle 3–6 ay sürer.

Verem bulaşıcı mı, nasıl bulaşır?

Evet, aktif akciğer veremi bulaşıcıdır. DSÖ'ye göre verem, hastalığı olan kişilerin öksürmesi, hapşırması ya da tükürmesiyle havaya karışan bakterilerin solunmasıyla bulaşır. Sağlık Bakanlığı da veremin hava yoluyla bulaştığını vurgular ve öksürürken ya da hapşırırken ağız ve burnun kâğıt mendille kapatılmasını önerir.

NHS'e göre bulaşma çoğunlukla bulaşıcı veremi olan biriyle uzun süreli ve yakın temas sonucu olur; örneğin aynı evde yaşamak. Kısa süreli karşılaşmalarla bulaşma olasılığı daha düşüktür. Gizli tüberkülozu olan kişiler ve akciğer dışı tüberkülozu olan kişilerin çoğu hastalığı bulaştırmaz.

Verem belirtileri

NHS'e göre verem belirtileri genellikle yavaş yavaş, haftalar içinde gelişir. DSÖ ve NHS'in sıraladığı başlıca belirtiler şunlardır:

• Üç haftadan uzun süren öksürük: Balgamlı olabilir; bazen balgamda kan görülür.
• Ateş
• Gece terlemesi
• İştahsızlık ve açıklanamayan kilo kaybı
• Sürekli yorgunluk ve halsizlik
• Göğüs ağrısı
• Genel olarak kendini hasta hissetme

NHS'e göre verem akciğer dışına yayıldığında tutulan bölgeye göre lenf bezlerinde şişlik, eklem ağrıları ve sinir sistemi belirtileri gibi farklı yakınmalar görülebilir.

Sağlık Bakanlığı'nın vurguladığı kritik nokta şudur: 2–3 haftadan uzun süren ve antibiyotik tedavisiyle iyileşmeyen öksürük varsa en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. Geçmeyen öksürüğün diğer nedenleri için Geçmeyen öksürük neden olur? yazısına bakabilirsiniz.

Kimler risk altında?

DSÖ ve NHS'e göre verem riskini artıran durumlar şunlardır:

• Aktif veremi olan biriyle yakın temas, özellikle aynı evde yaşamak
• Bağışıklık sistemini zayıflatan durumlar; özellikle HIV enfeksiyonu
• Bağışıklığı baskılayan ilaç ve tedaviler
• Diyabet
• Yetersiz beslenme
• Sigara içmek ve zararlı düzeyde alkol kullanımı
• Küçük çocuklar
• Kalabalık ortamlarda yaşamak; NHS evsizleri ve cezaevinde bulunanları da risk grupları arasında sayar
• Veremin sık görüldüğü bölgelerden gelmek

Verem nasıl teşhis edilir?

NHS ve DSÖ'ye göre tanıda şu yöntemler kullanılır:

• Akciğer grafisi: Akciğerdeki değişiklikleri gösterir; gerektiğinde tomografi ya da ultrason da kullanılabilir.
• Balgam incelemesi: Balgamda bakterinin aranması tanının temelidir. DSÖ, hızlı moleküler testlerin tanıda kullanıldığını belirtir. Bu testler bazı ilaçlara direnç olup olmadığını da gösterebilir.
• Biyopsi: Akciğer dışı tüberküloz şüphesinde, tutulan dokudan örnek alınabilir.
• Tüberkülin deri testi ve kan testleri: NHS'e göre belirtisi olmayan kişilerde, örneğin temaslılarda, gizli enfeksiyonu araştırmak için kullanılır. Bu testler gizli enfeksiyon ile aktif hastalığı tek başına ayırt etmez; sonuçlar muayene ve görüntülemeyle birlikte değerlendirilir.

Tetkiklerin yapıldığı merkezler için tüberkülin deri testi ve akciğer grafisi sayfalarına bakabilirsiniz.

Verem tedavisi

DSÖ'ye göre tüberküloz tedavi edilebilir ve iyileştirilebilir bir hastalıktır. Tedavide birkaç antibiyotik birlikte kullanılır:

• DSÖ'ye göre standart tedavi, dört ilacın birlikte kullanıldığı ve dört ila altı ay süren antibiyotik rejimlerinden oluşur.
• NHS'e göre aktif tüberküloz genellikle en az 6 ay antibiyotikle tedavi edilir.
• Tedavinin eksiksiz tamamlanması hayati önem taşır. NHS, tedavinin erken bırakılmasının hastalığın geri gelmesine yol açabileceğini vurgular. Ayrıca ilaçların düzensiz kullanılması, bakterilerin ilaçlara direnç kazanmasına neden olabilir. İlaca dirençli verem çok daha uzun ve zor bir tedavi gerektirir.
• Kendinizi iyi hissetmeye başlasanız bile ilaçları hekiminizin belirlediği süre boyunca, hiç atlamadan kullanın. Yan etki yaşarsanız ilacı kendi başınıza kesmeyin; hekiminize veya dispansere başvurun.

Türkiye'de verem tanı ve tedavisi

Sağlık Bakanlığı'na göre Türkiye'de verem hastalığının tanı ve tedavisi verem savaşı dispanserlerinde yapılmakta ve hastalardan ücret alınmamaktadır. Bakanlığın açıklamasına göre:

• Verem ilaçları Sağlık Bakanlığı tarafından temin edilerek hastalara ulaştırılır.
• İlaçlar Doğrudan Gözetimli Tedavi Stratejisi (DGTS) kapsamında uygulanır. Bu yöntemde hasta, tedavi süresince ilaçlarının her dozunu bir sağlık görevlisinin ya da sorumlu bir kişinin gözetiminde içer. Amaç, tedavinin eksiksiz tamamlanmasını sağlamaktır.
• Verem hastalarının aileleri ve diğer temaslıları verem savaşı dispanserlerine davet edilerek muayene edilir.

Veremden şüpheleniyorsanız aile hekiminize, bir göğüs hastalıkları uzmanına ya da bulunduğunuz ildeki verem savaşı dispanserine başvurabilirsiniz.

Veremden korunma

• BCG aşısı: DSÖ'ye göre BCG aşısı tüberküloza bağlı ölümleri önlemeye yardımcı olur ve çocukları veremin ağır biçimlerinden korur. Aşı takvimi için Bebek aşı takvimi yazısına bakabilirsiniz.
• Erken tanı ve tedavinin tamamlanması: Hasta kişinin erken tedavi alması ve tedavisini bitirmesi, hastalığın başkalarına yayılmasını önler.
• Öksürük hijyeni: Öksürürken ve hapşırırken ağız ve burnu kâğıt mendille kapatmak.
• Temaslıların taranması: Verem hastasıyla yakın temas eden kişilerin dispanser çağrısına uyarak muayene olması.
• Risk etkenlerinin azaltılması: Sigarayı bırakmak, alkolü sınırlamak, diyabeti kontrol altında tutmak ve yeterli beslenmek.

Verem için hangi doktora gidilir?

• Aile hekimi: Geçmeyen öksürük ve diğer belirtilerin ilk değerlendirmesi için.
• Göğüs hastalıkları: Akciğer tüberkülozu şüphesinde tanı ve tedavi için.
• Enfeksiyon hastalıkları: Akciğer dışı tüberküloz, HIV ile birlikte görülen verem ya da ilaç direnci gibi karmaşık durumlarda.
• Çocuk sağlığı ve hastalıkları: Verem hastasıyla temas eden ya da belirti gösteren çocuklar için.
• Verem savaşı dispanseri: Tanı, tedavi, doğrudan gözetimli tedavi ve temaslı muayenesi için.

Bulunduğunuz yerdeki uzmanları tüberküloz konu sayfasından veya göğüs hastalıkları branş sayfasından görebilirsiniz.