Kansızlık (anemi) türleri, belirtileri ve nedenleri

Kansızlık (anemi) nedir?

MedlinePlus anemiyi, vücutta yeterli sağlıklı kırmızı kan hücresi bulunmaması olarak tanımlar. DSÖ ise anemiyi, kırmızı kan hücrelerinin sayısının ya da içlerindeki hemoglobin yoğunluğunun normalden düşük olması şeklinde açıklar.

Kırmızı kan hücreleri kemik iliğinde üretilir ve yaklaşık birkaç ay dolaşımda kalır. Bu hücrelerin üretimi için demir, B12 vitamini ve folat (folik asit) gibi yapı taşlarına ihtiyaç vardır. Kansızlık üç temel mekanizmayla gelişir:

• Yeterli alyuvar üretilememesi: Beslenme eksiklikleri, kronik hastalıklar veya kemik iliği sorunları
• Kan kaybı: Yavaş ve sinsi ya da ani ve fazla miktarda
• Alyuvarların erken yıkılması (hemoliz): Bağışıklık sistemi kaynaklı veya kalıtsal nedenlerle

Kansızlık ne kadar yaygın?

DSÖ'nün 2019 yılı verilerine göre dünyada 6–59 aylık çocukların yüzde 40'ında, gebe kadınların yüzde 37'sinde ve 15–49 yaş arasındaki gebe olmayan kadınların yüzde 30'unda anemi bulunmaktadır. DSÖ'ye göre en çok etkilenen gruplar küçük çocuklar (özellikle iki yaş altı), adet gören genç kızlar ve kadınlar ile gebe ve yeni doğum yapmış kadınlardır.

Kansızlık belirtileri

NHLBI, DSÖ ve MedlinePlus'a göre kansızlığın belirtileri şunlardır:

Hafif ve orta kansızlıkta

• Yorgunluk ve halsizlik
• Baş ağrısı
• Dikkati toplamakta güçlük
• Çabuk sinirlenme
• İştahsızlık
• Ellerde ve ayaklarda soğukluk ya da uyuşma

Ağır kansızlıkta

• Solukluk; ciltte, dudaklarda ve göz kapaklarının iç yüzünde renk açılması
• Kolay kırılan tırnaklar
• Ayağa kalkınca baş dönmesi
• Az bir eforla nefes darlığı
• Hızlı ya da düzensiz kalp atışı
• Dilde iltihaplanma ve ağız yaraları

Kansızlık yavaş geliştiğinde vücut uyum sağlayabilir ve belirtiler uzun süre fark edilmeyebilir. Bu nedenle kansızlık çoğu zaman başka bir nedenle yapılan kan tahlilinde saptanır. Yorgunluğun diğer nedenleri için Sürekli yorgunluk ve halsizlik neden olur? yazısına bakabilirsiniz.

Anemi türleri

MedlinePlus ve NHLBI'nin sıraladığı başlıca anemi türleri şunlardır.

Demir eksikliği anemisi

DSÖ ve MedlinePlus'a göre en sık anemi türüdür. Vücutta hemoglobin yapımı için yeterli demir bulunmadığında gelişir. Yoğun adet kanamaları, gebelik, demirden yetersiz beslenme, çölyak hastalığı gibi emilim sorunları ve mide-bağırsak kanalından gizli kanamalar başlıca nedenlerdir. Ayrıntı: Demir eksikliği anemisi belirtileri ve Ferritin ve demir testleri

B12 vitamini ve folat eksikliğine bağlı anemi

B12 vitamini ve folat, alyuvarların sağlıklı biçimde üretilmesi için gereklidir. Eksikliklerinde alyuvarlar normalden büyük ama işlevsiz olur; buna megaloblastik anemi denir. MedlinePlus, midenin B12 vitaminini emmek için gereken maddeyi üretemediği zararlı anemiyi (pernisiyöz anemi) de bu grupta sayar. B12 eksikliği ayrıca uyuşma, karıncalanma ve denge sorunları gibi sinir sistemi belirtilerine yol açabilir. Bkz. B12 eksikliği belirtileri

Kronik hastalık (iltihap) anemisi

MedlinePlus'a göre böbrek hastalığı, kanser, ülseratif kolit ve romatoid artrit gibi uzun süreli hastalıklar kansızlığa yol açabilir. Böbrek hastalığında alyuvar üretimini uyaran hormonun (eritropoietin) azalması da rol oynar. DSÖ, kronik iltihabı ve sıtma, tüberküloz, HIV ve paraziter hastalıklar gibi enfeksiyonları da anemi nedenleri arasında sayar.

Hemolitik anemi

Alyuvarların vücutta normalden erken yıkılmasıyla gelişir. MedlinePlus'a göre bu yıkım çoğu zaman bağışıklık sistemiyle ilişkilidir. Bazı kalıtsal enzim eksiklikleri, örneğin G6PD eksikliği, belirli ilaçlar veya besinlerle tetiklenen yıkım ataklarına yol açabilir. Sarılık ve koyu renkli idrar eşlik edebilir.

Kalıtsal anemiler: talasemi ve orak hücreli anemi

DSÖ ve MedlinePlus, talasemi ve orak hücreli anemiyi kalıtsal anemiler arasında sayar. Bu hastalıklarda hemoglobinin yapısı ya da üretimi genetik olarak farklıdır. Talasemi taşıyıcılarında hafif kansızlık olabilir ve bu durum demir eksikliğiyle karışabilir. Bu nedenle demir eksikliği gösterilmeden demir takviyesi kullanılmamalıdır.

Aplastik anemi ve kemik iliği hastalıkları

NHLBI ve MedlinePlus'a göre kemik iliğinin yeterli kan hücresi üretemediği aplastik anemi seyrek görülen ama ciddi bir anemi türüdür. Lösemi, lenfoma, multipl miyelom ve miyelodisplazi gibi kemik iliğini etkileyen hastalıklar da kansızlığa yol açabilir. Bu durumlarda genellikle akyuvar ve trombosit sayıları da etkilenir. Trombosit düşüklüğü hakkında bilgi için Trombositopeni yazısına bakabilirsiniz.

Kan kaybına bağlı anemi

MedlinePlus'a göre kan kaybı, yoğun adet kanaması veya mide ülseri gibi nedenlerle yavaş yavaş olabileceği gibi ani ve fazla miktarda da olabilir. NHLBI, kansızlığın mide-bağırsak kanalından kanamanın ilk işareti olabileceğini vurgular. Bu nedenle açıklanamayan demir eksikliği anemisinde hekim, sindirim kanalından gizli kan kaybını araştırabilir.

Hemoglobin düşüklüğü ne anlama gelir?

Kansızlık, tam kan sayımı (hemogram) adı verilen kan testiyle saptanır. MedlinePlus'a göre hemoglobin testi, alyuvarlardaki oksijen taşıyan demirden zengin proteini ölçer. Hemoglobin düşüklüğü şu durumlara işaret edebilir:

• Farklı anemi türleri
• Demir veya B12 vitamini eksikliği
• Kan kaybı; yaralanma ya da yoğun adet kanaması gibi
• Talasemi
• Karaciğer hastalığı
• Bazı kanser türleri

MedlinePlus, normal hemoglobin aralığının laboratuvara, yaşa ve cinsiyete göre değişebildiğini belirtir. Ayrıca beslenme, ilaçlar, sıvı kaybı, sigara ve yüksek rakımda yaşamak gibi etkenler sonucu etkileyebilir. Bu nedenle sonucunuzu raporunuzdaki referans aralığıyla ve hekiminizle birlikte değerlendirin. DSÖ de anemi tanısında yaşa, cinsiyete ve gebelik durumuna göre belirlenmiş farklı eşik değerler kullanıldığını belirtir.

Hemogram testinde hemoglobinin yanında alyuvar sayısı, alyuvarların büyüklüğü ve hemoglobin içeriği gibi değerler de raporlanır. Bu değerler, aneminin türünü anlamaya yardımcı olur. Ayrıntı: Hemogram nedir?

Kansızlığın nedeni nasıl araştırılır?

NHLBI'ye göre hekim tanıyı tıbbi öykü, muayene ve test sonuçlarına göre koyar. MedlinePlus'a göre istenebilecek tetkikler şunlardır:

• Tam kan sayımı (hemogram): Hemoglobin ve alyuvar özellikleri
• Retikülosit sayımı: Kemik iliğinin yeni alyuvar üretip üretmediğini gösterir
• Demir, ferritin, B12 vitamini ve folat düzeyleri
• Periferik yayma: Kan hücrelerinin mikroskopta incelenmesi
• Nedene yönelik testler: Böbrek fonksiyonları, dışkıda gizli kan testi, gerektiğinde endoskopi ve kolonoskopi; seyrek olarak kemik iliği incelemesi

Kadınlarda adet kanamalarının miktarı ve süresi, gebelik durumu; herkes için beslenme alışkanlıkları, kullanılan ilaçlar ve ailede kan hastalığı öyküsü önemlidir.

Kansızlık nasıl tedavi edilir?

NHLBI ve MedlinePlus'a göre tedavi aneminin türüne, nedenine ve ağırlığına göre planlanır:

• Eksikliklerin giderilmesi: Demir, B12 vitamini veya folik asit takviyeleri; gerektiğinde damar yoluyla demir ya da iğneyle B12 uygulaması
• Altta yatan nedenin tedavisi: Kanayan ülserin, yoğun adet kanamasının veya çölyak hastalığının tedavisi gibi
• Alyuvar üretimini uyaran ilaçlar: Özellikle böbrek hastalığına bağlı anemide
• Bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar: Bazı hemolitik anemilerde
• Kan nakli: Ağır anemide

Takviyeleri, özellikle demiri, tahlille eksiklik gösterilmeden ve hekime danışmadan kullanmayın. Demirden zengin beslenme için Demirden zengin besinler yazısına bakabilirsiniz; ancak beslenme tek başına her zaman yeterli olmayabilir.

Kansızlık için hangi doktora gidilir?

• Aile hekimi: Belirtilerin ilk değerlendirmesi ve hemogram için uygun başlangıç noktasıdır.
• İç hastalıkları: Nedeni araştırmak ve izlem için.
• Hematoloji: Nedeni açıklanamayan, ağır, tedaviye yanıt vermeyen anemide; birden fazla kan hücresi serisinin etkilendiği durumlarda; kalıtsal anemi şüphesinde.
• Gastroenteroloji: Sindirim kanalından kan kaybı veya emilim bozukluğu düşünüldüğünde.
• Kadın hastalıkları ve doğum: Yoğun adet kanaması varsa.
• Nefroloji: Böbrek hastalığına bağlı anemide.

Bulunduğunuz yerdeki uzmanları anemi konu sayfasından veya hematoloji branş sayfasından görebilirsiniz.