Vezikoüreteral reflü (idrar reflüsü) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Vezikoüreteral reflü nedir?

İdrar böbreklerde üretilir, üreter adı verilen iki ince kanalla mesaneye (idrar kesesine) iner ve idrar yaparken dışarı atılır. MedlinePlus'a göre her üreterin mesaneye girdiği yerde, idrarın geri kaçmasını önleyen tek yönlü bir kapakçık bulunur.

NIDDK, vezikoüreteral reflüyü idrarın mesaneden bir ya da iki üretere, bazen de böbreklere doğru geri akması olarak tanımlar. Adı da bu durumu anlatır: "vezika" mesane, "üreter" ise böbrekten mesaneye uzanan kanal anlamına gelir.

Bu durum, mide içeriğinin yemek borusuna kaçtığı ve halk arasında "reflü" denilen mide reflüsünden tamamen farklıdır.

Reflünün dereceleri

NIDDK'ye göre hekimler reflüyü genellikle 1. dereceden (en hafif) 5. dereceye (en ağır) kadar sınıflandırır. MedlinePlus'a göre basit ya da hafif reflü çoğunlukla 1. veya 2. derecededir; reflünün ağırlığı ve böbrekteki hasarın miktarı, gidişatı ve tedaviyi belirlemeye yardımcı olur.

Primer ve sekonder reflü

NIDDK reflüyü iki türe ayırır:

• Primer (doğuştan) reflü: Reflüsü olan çocukların çoğunda bu tür vardır. Çocuk, üreter ile mesane arasındaki kapakçığın iyi kapanmadığı bir yapıyla doğar. NIDDK'ye göre çocuk büyüdükçe üreterin mesaneye giriş yeri olgunlaşır ve kapakçık daha iyi çalışır; bu nedenle primer reflü düzelebilir ya da kaybolabilir. Yalnızca bir üreter ve bir böbrek etkilenmişse buna tek taraflı reflü denir.
• Sekonder reflü: Mesane boynunda ya da idrar kanalında (üretra) tıkanıklık veya daralma ya da mesaneye giden sinirlerin iyi çalışmaması gibi başka bir nedene bağlıdır. NIDDK'ye göre sekonder reflüde çoğu zaman her iki üreter ve her iki böbrek etkilenir. MedlinePlus, nörojen mesane ve mesane taşları gibi idrar akışını engelleyen durumların da reflüye bağlı böbrek hasarıyla birlikte görülebildiğini belirtir. Bkz. Nörojen mesane

Kimlerde daha sık görülür?

NIDDK'nin sıraladığı risk etkenleri şunlardır:

• Yaş: En sık bebeklerde ve iki yaşından küçük çocuklarda görülür.
• Cinsiyet: Kız çocuklarında erkeklere göre daha sıktır.
• Aile öyküsü: NIDDK'ye göre reflüsü olan çocukların kardeşlerinin yüzde 25'inden fazlasında, reflüsü olan bir ebeveynin çocuklarının ise üçte birinden fazlasında reflü görülür. Bu nedenle ailede reflü öyküsü varsa hekime bilgi vermek önemlidir.
• Böbrek ve idrar yolu anomalileri: Doğuştan böbrek ya da idrar yolu farklılıkları olan çocuklarda risk artar.

Reflü bazen gebelikte yapılan ultrasonlarda böbrek havuzcuğunda genişleme (hidronefroz) şeklinde fark edilir. NIDDK, reflüyü bebeklerde böbrekte genişlemeye yol açabilen nedenler arasında sayar. Bkz. Hidronefroz

Belirtileri nelerdir?

NIDDK'ye göre reflüsü olan bir çocukta bazen hiçbir belirti olmaz. Belirti olduğunda en sık görülen idrar yolu enfeksiyonudur; çünkü idrar geri aktığında bakteriler idrar yolunda daha kolay çoğalabilir.

NIDDK'ye göre çocuklarda mesane enfeksiyonu belirtileri yetişkinlerden çok farklı olabilir; bu fark özellikle bebeklerde ve iki yaşından küçük çocuklarda belirgindir. İki yaşından küçük çocuklarda hiç belirti olmayabilir ya da ateş, huzursuzluk, beslenme güçlüğü veya kilo alamama, kusma ya da ishal görülebilir. Daha büyük çocuklarda idrar yaparken yanma veya ağrı, bulanık ya da kötü kokulu idrar, sık idrara çıkma ve karnın alt kısmında ağrı olabilir. NIDDK, çocuğunuzda mesane enfeksiyonu belirtileri ya da nedeni belli olmayan bir ateş varsa bir sağlık profesyoneline başvurmanızı önerir.

NIDDK'ye göre reflüye mesane ve bağırsak sorunları da eşlik edebilir: idrar kaçırma, yatak ıslatma, idrarın tam boşaltılamaması ve kabızlık. Bkz. İdrar yolu enfeksiyonu belirtileri ve Alt ıslatma

Tanı nasıl konur?

NIDDK'ye göre reflünün varlığını doğrulamak ve derecesini belirlemek için görüntüleme testleri kullanılır:

• Böbrek ve mesane ultrasonu: Ses dalgalarıyla böbrekler ve mesane dahil tüm idrar yolunun görüntülendiği, röntgen ışını içermeyen bir yöntemdir. NIDDK'ye göre böbreklerin ya da üreterlerin genişleyip genişlemediğini gösterebilir ve reflüye bağlı böbrek sorunlarını araştırmak için çoğu zaman ilk kullanılan görüntüleme testidir. Bkz. Böbrek ve idrar yolu ultrasonu
• İşeme sistoüretrografisi (VCUG): NIDDK'ye göre ince bir sondayla çocuğun mesanesi özel bir boyayla doldurulur; idrar yapmadan önce, idrar yaparken ve sonrasında röntgen görüntüleri alınır. Test idrarın üreterlere geri kaçıp kaçmadığını gösterir ve yalnızca az miktarda radyasyon kullanılır. Anestezi gerekmez; ancak hekim çocuğa sakinleştirici bir ilaç önerebilir.
• Radyonüklid tarama (sintigrafi): NIDDK'ye göre radyoaktif bir madde idrar yolundan geçerken idrar yolunun görüntülerini oluşturur. Bkz. Böbrek sintigrafisi

Laboratuvar testleri: NIDDK'ye göre idrar yolu enfeksiyonunu taramak için idrar tahlili yapılır; idrarda beyaz kan hücreleri ve bakteriler enfeksiyon işareti olabilir. Enfeksiyonu doğrulamak için idrar kültürü gerekir. Bkz. Tam idrar tahlili nedir?

MedlinePlus'a göre böbrek işlevini değerlendirmek için kan testleri de yapılabilir. NIDDK'ye göre hekim görüntüleme testlerine karar verirken çocuğun yaşını, belirtilerini ve ailede reflü öyküsü olup olmadığını göz önünde bulundurur.

Tedavisi nasıl yapılır?

NIDDK'ye göre hekimler reflüyü çocuğun yaşına, belirtilerine ve reflünün türüne ve derecesine göre tedavi eder.

Primer reflüde

NIDDK'ye göre primer reflü çoğu zaman çocuk büyüdükçe düzelir ve kaybolur. Reflü kendiliğinden geçene kadar:

• İdrar yolu enfeksiyonlarının hızla tedavisi: Gelişen enfeksiyonlar antibiyotikle tedavi edilir. NIDDK'ye göre enfeksiyonları hızla tedavi etmek ve önlemek, böbrek enfeksiyonu olasılığını azaltır.
• Koruyucu antibiyotik: NIDDK'ye göre bazı çocuklarda enfeksiyonları önlemek için uzun süreli, düşük miktarda antibiyotik kullanılabilir; bakteri direnci olasılığı nedeniyle bu karar hekimle birlikte verilir. Bkz. Antibiyotik doğru kullanımı
• Düzenli kontroller: MedlinePlus'a göre böbrek işlevinin izlenmesi, idrar kültürleri ve yıllık ultrason bu sürecin parçası olabilir.

Cerrahi ve girişimsel tedaviler

NIDDK'ye göre tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu geçiren, böbreğinde skar oluşan ya da ağır reflüsü düzelmeyen çocuklarda cerrahi tedavi düşünülebilir:

• Dolgu enjeksiyonu: NIDDK'ye göre bazı durumlarda hekim, üreterin mesaneye açıldığı yerin yakınında mesane duvarına az miktarda jel benzeri bir sıvı enjekte eder; oluşan kabarıklık üreter için bir kapakçık gibi işlev görür. İşlem genel anestezi altında yapılır ve çocuk genellikle aynı gün eve dönebilir.
• Üreter yerleştirme (reimplantasyon) ameliyatı: MedlinePlus'a göre daha ağır reflü, özellikle ilaç tedavisine yanıt vermeyen çocuklarda ameliyat gerektirebilir; üreterin mesaneye yeniden yerleştirildiği bu ameliyat bazı durumlarda reflüye bağlı böbrek hasarını durdurabilir.

Sekonder reflüde

NIDDK'ye göre hekimler sekonder reflüyü nedenini tam olarak bulduktan sonra tedavi eder. Tedavi; tıkanıklığı gidermeye ya da anormal mesane veya üreteri düzeltmeye yönelik ameliyatı, enfeksiyonları önlemek ya da tedavi etmek için antibiyotikleri ve mesane tam boşalmıyorsa evde de uygulanabilen aralıklı sonda (kateter) ile mesanenin boşaltılmasını içerebilir.

Mesane ve bağırsak alışkanlıkları

NIDDK'ye göre reflüyle birlikte mesane ya da bağırsak belirtileri olan çocuklarda idrar yolu enfeksiyonu riski daha yüksektir. Reflü önlenemez; ancak NIDDK bazı mesane enfeksiyonlarını ve mesane kontrol sorunlarını önlemek için şunları önerir: çocuğun hekimin önerisine göre yeterli sıvı alması, düzenli idrara çıkması ve önden arkaya doğru silinmesi, tuvalet eğitimi almamış çocuğun bezinin kirlendiğinde mümkün olan en kısa sürede değiştirilmesi, gerekiyorsa kabızlığın tedavi edilmesi ve idrar ya da dışkı kaçırma gibi ilişkili sorunların tedavi edilmesi. Bkz. Kabızlık nedenleri

Olası komplikasyonlar

NIDDK'ye göre reflüsü olup idrar yolu enfeksiyonu geçiren çocukların çoğu başka bir sorun olmadan iyileşir. Ancak bazı durumlarda enfeksiyonlar böbrekte kalıcı izlere (skar) yol açabilir. NIDDK'ye göre idrar yolu enfeksiyonunun hiç ya da yeterince hızlı tedavi edilmemesi, enfeksiyonların tekrarlaması ve reflünün yüksek dereceli olması skar olasılığını artırır.

MedlinePlus, geri kaçan idrarın böbreklerde yol açtığı hasara "reflü nefropatisi" adını verir. MedlinePlus'a göre olası sonuçlar şunlardır:

• Yüksek tansiyon. Bkz. Yüksek tansiyon
• Tekrarlayan enfeksiyonlar
• Kronik böbrek hastalığı; her iki böbrek etkilenmişse son evre böbrek hastalığına ilerleyebilen kronik böbrek yetmezliği. Bkz. Kronik böbrek hastalığı

MedlinePlus, böbrek hasarı gelişmiş kişilerde kan basıncının kontrol altında tutulmasının hasarın ilerlemesini yavaşlatmada en önemli adım olduğunu belirtir. MedlinePlus'a göre gidişat reflünün ağırlığına bağlıdır; reflüye bağlı böbrek hasarı olan bazı kişilerde zamanla böbrek işlevi kaybı olmaz. Yalnızca bir böbrek etkilenmişse diğer böbreğin olağan şekilde çalışmayı sürdürmesi beklenir. NIDDK'ye göre ise çoğu çocukta reflüye bağlı uzun dönemli sorun gelişmez.