Kabızlık neden olur? Nedenleri ve rahatlama yolları

Kabızlık nedir?

Herkesin bağırsak düzeni farklıdır. Bazı kişiler günde birkaç kez, bazıları birkaç günde bir dışkılar ve bu farklılıklar normal kabul edilir. Kabızlıktan söz etmek için kişinin kendi olağan düzeninde bir değişiklik olması ve dışkılamanın zorlaşması önemlidir.

NHS ve NIDDK'ye göre şu belirtiler kabızlığı düşündürür:

• Haftada üçten az dışkılama ya da her zamankinden seyrek tuvalete çıkma
• Sert, kuru veya topak topak dışkı
• Dışkılarken ıkınma veya ağrı
• Bağırsağın tam boşalmadığı hissi

Karında şişkinlik, gaz ve hafif karın ağrısı da kabızlığa eşlik edebilir. Haftalarca ya da aylarca süren kabızlığa kronik kabızlık denir. NIDDK, kabızlığın kendi başına bir hastalık olmadığını, altta yatan farklı durumların bir belirtisi olabileceğini vurgular.

Ne kadar sık görülür, kimlerde daha sık?

NIDDK'ye göre ABD'de her 100 yetişkinden yaklaşık 16'sında, 60 yaş ve üzerindeki her 100 kişiden ise yaklaşık 33'ünde kabızlık belirtileri görülür. Kabızlık şu gruplarda daha sıktır:

• Kadınlar, özellikle gebelik sırasında ve doğumdan sonra
• İleri yaştaki kişiler
• Lifli besinleri az tüketenler
• Kabızlık yapabilen ilaç veya takviyeleri kullananlar
• İrritabl bağırsak sendromu gibi işlevsel sindirim sistemi bozuklukları olanlar

Kabızlık neden olur?

Beslenme ve yaşam alışkanlıkları

NHS'in sıraladığı en sık nedenler şunlardır:

• Meyve, sebze ve tam tahıllı ürünler gibi lifli besinleri az tüketmek
• Yeterince sıvı almamak
• Uzun süre hareketsiz kalmak, örneğin uzun süre oturmak veya yatmak
• Fiziksel aktivitenin az olması
• Dışkılama isteğini bastırmak ya da ertelemek
• Beslenme düzeninde veya günlük rutinde değişiklik
• Stres, kaygı ve depresyon

NIDDK, seyahat, yaşlanma ve gebeliğin de bağırsak düzenini değiştirerek kabızlığa yol açabileceğini belirtir. Lifli beslenme hakkında ayrıntı için Lifli besinler yazısına bakabilirsiniz.

İlaçlar

Pek çok ilaç yan etki olarak kabızlık yapabilir. NIDDK'nin sıraladığı ilaç grupları şunlardır:

• Alüminyum içeren mide asidi gidericiler (antasitler)
• Antikolinerjik ilaçlar
• Sara (epilepsi) ilaçlarının bir kısmı
• Kalsiyum kanal blokerleri ve idrar söktürücüler gibi bazı tansiyon ilaçları
• Demir takviyeleri
• Parkinson hastalığında kullanılan bazı ilaçlar
• Opioid türü güçlü ağrı kesiciler
• Bazı antidepresanlar

İlacınızın kabızlık yaptığını düşünüyorsanız ilacı kendi başınıza bırakmayın; hekiminizle konuşun.

Sindirim sistemiyle ilgili nedenler

NIDDK'ye göre şu durumlar da kabızlığa yol açabilir:

• Kalın bağırsak hareketlerinin yavaşlaması
• Dışkılamayı sağlayan pelvik taban kaslarının uyumlu çalışmaması (özellikle kadınlarda)
• Geçirilmiş bağırsak ameliyatları
• İrritabl bağırsak sendromu: Kabızlığın baskın olduğu türünde karın ağrısı ve şişkinlik eşlik eder. Bkz. İrritabl bağırsak sendromu
• Divertikül hastalığı, bağırsak tıkanıklıkları ve bağırsağın yapısal sorunları

Diğer hastalıklar

NIDDK'nin listesinde çölyak hastalığı, diyabet, tiroid bezinin az çalışması (hipotiroidi) ve Parkinson, multipl skleroz, omurilik yaralanmaları gibi sinir sistemi hastalıkları da yer alır. Bu nedenle uzun süren ve alışkanlık değişikliklerine yanıt vermeyen kabızlıkta altta yatan bir hastalık araştırılabilir.

Kabızlığa ne iyi gelir?

NHS'e göre kabızlık çoğu zaman beslenme ve yaşam tarzı değişiklikleriyle düzelir:

• Lifli besinleri artırın: Meyve, sebze, kepek, yulaf ve keten tohumu gibi lif kaynaklarını öğünlerinize ekleyin. Lif miktarını birkaç gün içinde yavaş yavaş artırmak, şişkinlik ve gazı azaltmaya yardımcı olur.
• Bol sıvı için: Lif, bağırsakta suyla birlikte işe yarar. Gün boyunca yeterli su içmeye özen gösterin. Bkz. Günde ne kadar su içilmeli?
• Hareket edin: Düzenli yürüyüş gibi fiziksel aktiviteler bağırsak hareketlerini destekler.
• Tuvalet düzeni oluşturun: Her gün aynı saatlerde, acele etmeden tuvalete gitmeye zaman ayırın ve dışkılama isteğini ertelemeyin. NIDDK'nin "bağırsak eğitimi" olarak adlandırdığı bu yöntemde tuvalete gitmek için yemeklerden 15–45 dakika sonrası önerilir; çünkü yemek yemek bağırsak hareketlerini uyarır.
• Oturuş pozisyonuna dikkat edin: NHS, tuvalette ayakların altına alçak bir tabure koyarak dizleri kalçalardan yukarıda tutmanın dışkılamayı kolaylaştırabileceğini belirtir.

İlaçlar

Alışkanlık değişiklikleri yeterli olmazsa eczacı veya hekim bir laksatif (kabızlık giderici ilaç) önerebilir. NIDDK reçetesiz laksatifleri beş grupta toplar:

• Lif takviyeleri: Dışkının hacmini artırır; yanında bol sıvı alınması gerekir.
• Ozmotik laksatifler: Bağırsağa su çekerek dışkıyı yumuşatır.
• Dışkı yumuşatıcılar: Dışkının suyla karışmasını kolaylaştırır.
• Kayganlaştırıcılar: Dışkının kolay kaymasını sağlar.
• Uyarıcı (stimülan) laksatifler: Bağırsak kaslarını kasılmaya uyarır. NIDDK, bu grubun yalnızca kabızlık şiddetliyse ya da diğer yöntemler işe yaramadıysa kullanılmasını önerir.

NIDDK, uzun süredir laksatif kullanan kişilerin bu ilaçları hekim gözetiminde ve yavaş yavaş bırakmasını önerir. Laksatifleri uzun süre ve hekim önerisi olmadan kullanmayın. Gebelikte, emzirme döneminde, çocuklarda ve başka ilaç kullanan kişilerde seçim mutlaka sağlık profesyoneliyle yapılmalıdır.

Kabızlık uzarsa ne olur?

Uzun süren kabızlık bazı sorunlara yol açabilir:

• Dışkı birikmesi (fekal impaksiyon): NHS'e göre uzun süreli kabızlıkta sertleşmiş dışkı bağırsağın son kısmında birikebilir. Bu durumda reçeteli ilaçlar, fitiller veya lavman gibi tıbbi müdahaleler gerekebilir.
• Hemoroid ve anal çatlak (fissür): Sert dışkı ve ıkınma, makat bölgesindeki damarların şişmesine ve deride çatlaklara yol açabilir. Bkz. Hemoroid nedir?

Doktor nasıl değerlendirir ve tedavi eder?

Hekim bağırsak alışkanlıklarınızı, beslenmenizi, kullandığınız ilaçları ve eşlik eden belirtileri sorar; karın muayenesi yapar. Gerekli görürse kan testleri (kansızlık, tiroid hormonları gibi), dışkıda gizli kan testi veya kolonoskopi isteyebilir. NIDDK, ailede kalın bağırsak kanseri öyküsü olan kişilerin kabızlık yaşadıklarında hekime başvurmasını önerir.

Tedavi nedene göre planlanır. NIDDK'ye göre yaşam tarzı değişiklikleri ve reçetesiz ilaçlar yeterli olmadığında hekim, farklı kabızlık türlerine yönelik reçeteli ilaçlar önerebilir. Dışkılamayı sağlayan pelvik taban kaslarının uyumsuz çalıştığı durumlarda biyogeribildirim (biofeedback) tedavisiyle bu kasların doğru kullanımı yeniden öğretilebilir. Bağırsakta yapısal bir tıkanıklık ya da ağır bir hareket bozukluğu gibi seyrek durumlarda cerrahi tedavi gündeme gelebilir.

Kabızlık için hangi doktora gidilir?

• Aile hekimi: İlk değerlendirme, ilaç gözden geçirmesi ve yaşam tarzı önerileri için uygundur.
• Gastroenteroloji: Uzun süren, tedaviye yanıt vermeyen kabızlıkta ya da kanama, kilo kaybı, kansızlık gibi uyarı işaretleri varsa.
• Genel cerrahi: Hemoroid veya anal çatlak gibi makat bölgesi sorunları eşlik ediyorsa.

Bulunduğunuz yerdeki uzmanları kabızlık konu sayfasından veya gastroenteroloji branş sayfasından görebilirsiniz.