Hidronefroz (böbrekte genişleme) nedir? Nedenleri ve tedavisi

Hidronefroz nedir?

NIDDK'ye göre böbrekler atıkları ve fazla sıvıyı süzerek idrar üretir. İdrar, böbreklerden üreter adı verilen iki ince kanalla mesaneye iner, mesanede depolanır ve mesane boşaldığında üretra yoluyla vücuttan atılır. Böbreğin ortasında idrarın toplandığı havuz benzeri bölüme renal pelvis denir.

NIDDK hidronefrozu, bu böbrek havuzcuğunun genişlemesi olarak tanımlar. NHS ise durumu böbreklerden birinin ya da her ikisinin idrar birikmesi nedeniyle şişmesi olarak anlatır. MedlinePlus, hidronefrozun kendi başına bir hastalık olmadığını; idrarın böbreklerden, üreterlerden ve mesaneden boşalmasını engelleyen başka bir sorunun sonucu olduğunu vurgular. Her iki böbreğin etkilendiği duruma "bilateral (iki taraflı) hidronefroz" denir.

Bebeklerde hidronefroz

Gebelikte fark edilmesi

NHS'e göre hidronefroz anne karnındaki bebeklerde de sık görülür ve buna "antenatal (doğum öncesi) hidronefroz" denir; genellikle gebeliğin 20. haftasındaki ultrason sırasında fark edilir. NHS'e göre bu durum genellikle gebelik sırasında anne ya da bebekte belirti oluşturmaz ve çoğu zaman gebelik sırasında ya da doğumdan sonra kendiliğinden düzelir. NHS'e göre doğum öncesi hidronefroz genellikle bebeğin gebeliğin son dönemlerinde daha fazla idrar üretmesinden kaynaklanır; daha ağır durumlarda ise bir tıkanıklık söz konusu olabilir ve tedavi gerekebilir.

NIDDK'ye göre her 100 gebelikten 1–2'sinde bebekte hidronefroz saptanır ve bu durumların yaklaşık yarısında hidronefroz doğuma kadar geçer. Erkeklerde kızlara göre yaklaşık iki kat daha sık görülür. NIDDK'ye göre hidronefroz ne kadar ağırsa, tedavi gerektirebilecek bir tıkanıklığın ya da reflünün işareti olma olasılığı o kadar yüksektir. Ağır hidronefrozu olan bir bebekte idrarın fazlası idrar yollarında kalabilir ve bebeği çevreleyen amniyon sıvısı azalabilir; bu da gelişmekte olan akciğerlere zarar verebilir.

Bebeklerde nedenleri

NIDDK ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca nedenler şunlardır:

• Geçici hidronefroz: NIDDK'ye göre bazı bebeklerde bir neden bulunamaz ve hidronefroz kendiliğinden geçer. Uzmanlar bunun, idrar yolunun erken gelişim döneminde bir bölümünün dar olmasından kaynaklandığını düşünmektedir. Gebelikte hidronefroz saptanan bebeklerin yaklaşık yarısında durum geçicidir ve doğuma kadar düzelir. Hidronefrozla doğan çocuklarda da durum bazen geçicidir ve genellikle 3 yaşına kadar kendiliğinden geçebilir.
• Üreteropelvik bileşke (UPJ) darlığı: Üreterin böbrek havuzcuğuna birleştiği yerde bir tıkanıklık bulunması. NIDDK'ye göre hidronefroza yol açan doğumsal sorunlar arasında en sık görülenler UPJ darlığı ve vezikoüreteral reflüdür.
• Vezikoüreteral reflü: İdrarın mesaneden bir ya da iki üretere, bazen de böbreklere geri kaçması. Bkz. Vezikoüreteral reflü
• Alt idrar yolu tıkanıklığı: Örneğin arka üretra kapakçıkları; NIDDK'ye göre yalnızca erkeklerde görülen ve idrar kanalını tıkayan anormal doku kıvrımlarıdır. Bu tür tıkanıklık iki böbreğin de idrar akışını engellediği için hekimlerin bunu daha acil olarak incelemesi gerekir.
• Diğer nedenler: NIDDK, spina bifida (omurga kapanma kusuru) gibi omuriliği etkileyen doğumsal sorunların ve karın kaslarının az gelişmesi, inmemiş testis ve idrar yolu kusurlarını içeren "prune belly" sendromunun da hidronefroza yol açabildiğini belirtir.

Bebeklerde belirtiler

NIDDK'ye göre hidronefrozlu yenidoğanlarda çoğu zaman belirti görülmez. Bazı yenidoğanlarda idrar yolundaki ağır tıkanıklık nedeniyle karın şişebilir; bazılarında ise idrar yolu enfeksiyonu gelişebilir. MedlinePlus'a göre yenidoğanda idrar yolu enfeksiyonu böbrekte bir tıkanıklığın işareti olabilir; tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları geçiren daha büyük çocuklar da tıkanıklık açısından değerlendirilmelidir.

Erişkinlerde hidronefroz

Nedenleri

NHS'e göre hidronefroz genellikle böbrekler, mesane ve üreterler çevresinde idrar akışını engelleyen bir sorundan kaynaklanır. Tıkanıklığa yol açabilecek durumlar şunlardır:

• Böbrek taşları. Bkz. Böbrek taşı belirtileri
• Gebelik
• Prostat büyümesi. Bkz. Prostat büyümesi belirtileri
• İdrar yolu enfeksiyonu gibi enfeksiyonlar
• Üreterlere zarar veren bir yaralanma ya da ameliyat
• Kan pıhtısı
• Tümör ya da bazı kanser türleri

MedlinePlus ayrıca mesane çıkışında tıkanıklık, nörojen mesane (iyi çalışmayan mesane), rahim sarkması ve üreterleri tıkayan anormal iz dokusu (retroperitoneal fibrozis) gibi nedenleri sayar. Bkz. Nörojen mesane

Belirtileri

NHS ve MedlinePlus'a göre erişkinlerde şu belirtiler görülebilir:

• Bel, yan ya da karın ağrısı
• Bulantı ve kusma
• Ateş ya da üşüme, titreme hissi
• Her zamankinden sık idrara çıkma ya da idrar yapmakta güçlük
• İdrar miktarında azalma
• Bulanık ya da kanlı idrar
• İdrar kaçırma

Tanı nasıl konur?

Bebeklerde (NIDDK): Hidronefroz genellikle rutin gebelik ultrasonunda fark edilir. NIDDK'ye göre hidronefroz saptanırsa durumun kötüleşip kötüleşmediğini izlemek için ek ultrasonlar önerilebilir. Doğumdan sonra hekimler gebelikteki ultrason ve diğer test sonuçlarını, bebeğin hangi testlere ve tedavilere ihtiyacı olduğunu belirlemek için kullanır. Muayenede karında böbrek ya da mesane büyümesine işaret edebilecek bir kitle olup olmadığına ve vücudun başka bölgelerinde doğumsal sorun bulgusu olup olmadığına bakılır. Kullanılabilecek görüntüleme testleri şunlardır:

• Ultrason: Ses dalgalarıyla idrar yollarının görüntülenmesi. Bkz. Böbrek ve idrar yolu ultrasonu
• İşeme sistoüretrografisi (VCUG): Röntgen kullanılarak idrarın mesane ve üretrada nasıl aktığının ve mesaneden üreterlere geri kaçıp kaçmadığının incelenmesi.
• Böbrek sintigrafisi (radyonüklid tarama): Kana verilen radyoaktif bir madde idrar yollarından geçerken görüntü alınması; böbreklerin nasıl çalıştığı hakkında bilgi verir. Bkz. Böbrek sintigrafisi

Erişkinlerde (NHS ve MedlinePlus): NHS'e göre hekim idrar yolu enfeksiyonu gibi enfeksiyonları araştırmak için kan ya da idrar testleri, prostat büyümesini kontrol etmek için makattan muayene ve böbrekler, mesane ve üreterler çevresinde tıkanıklık olup olmadığını görmek için röntgen, bilgisayarlı tomografi ya da başka görüntüleme testleri isteyebilir. MedlinePlus karın ya da böbrek ultrasonunu ve böbrek sintigrafisini de sayar. NIDDK'ye göre bilgisayarlı tomografi idrar yolundaki taşları, tıkanıklıkları, enfeksiyonları, kistleri ve tümörleri gösterebilir; taş hastalığında düşük dozlu tomografi kullanılabilir.

Testler hakkında bilmeniz gerekenler

NIDDK'nin idrar yolu görüntüleme testlerine ilişkin bilgilendirmesine göre:

• Ultrason radyasyon içermez, anestezi gerektirmez ve testten hemen sonra günlük işlere dönülebilir. Bazı ultrason incelemelerinden 2 saat önce birkaç bardak su içmeniz istenebilir.
• VCUG sırasında ince bir sondayla mesane özel bir boyalı sıvıyla doldurulur ve çocuk idrar yapmadan önce, yaparken ve yaptıktan sonra röntgen çekilir. Yalnızca az miktarda radyasyon kullanılır; anestezi gerekmez, ancak hekim sakinleştirici bir ilaç önerebilir. İdrar kanalına sonda yerleştirilen testlerden sonra birkaç saat hafif rahatsızlık olabilir; hekim enfeksiyonu önlemek için 1–2 günlük antibiyotik verebilir. Testten sonra ağrı, titreme ya da ateş olursa hemen hekime başvurulmalıdır.
• Böbrek sintigrafisinde kana az miktarda radyoaktif madde verilir ve özel bir kamera ile bilgisayar kullanılarak böbrekler incelenir.

Tedavisi nasıl yapılır?

NHS'e göre tedavi, hidronefrozun nedenine ve ne kadar ağır olduğuna bağlıdır. NIDDK'ye göre yenidoğanlarda tedavi, durumun ağırlığına, bir ya da iki böbreğin etkilenip etkilenmediğine ve nedene göre belirlenir.

Bebeklerde

NIDDK'ye göre seçenekler şunlardır:

• İzlem: Hidronefroz ağır değilse ve böbreklere zarar verme olasılığı düşükse, bebek büyürken zaman zaman testler yapılarak izlenir. Hidronefroz zamanla düzelebilir ya da geçebilir; kötüleşir veya komplikasyona yol açarsa ameliyat önerilebilir. NHS de doğum öncesi hidronefrozun genellikle tedavi gerektirmediğini ve çoğu zaman kendiliğinden düzeldiğini belirtir.
• İdrar yolu enfeksiyonlarının önlenmesi ve tedavisi: Bazı durumlarda enfeksiyonları önlemek için antibiyotik verilebilir; enfeksiyon gelişirse antibiyotikle tedavi edilir. NHS'e göre kendiliğinden düzelmeyen durumlarda bebeklere ve küçük çocuklara enfeksiyonu önlemek için antibiyotik verilebilir; genellikle başka bir tedavi gerekmez. NIDDK, araştırmaların hidronefrozlu erkek bebeklerde sünnetin idrar yolu enfeksiyonu olasılığını azaltabileceğini gösterdiğini belirtir.
• Cerrahi: Hidronefroz ağırsa ya da zamanla kötüleşiyorsa ameliyat önerilebilir. Ameliyat idrar akışını iyileştirebilir ve komplikasyon olasılığını azaltabilir. NIDDK'ye göre anne karnındaki bebeğe ameliyat çok seyrek yapılır; birçok risk taşıdığı için yalnızca özel durumlarda uygulanır.

Erişkinlerde

NHS'e göre erişkinlerde ilk tedavi genellikle ağrıyı azaltmak ve böbreklerin zarar görmesini önlemek için biriken idrarın boşaltılmasıdır. Bunun için idrar kanalından ya da karında açılan küçük bir kesiden mesaneye ince bir tüp (kateter) yerleştirilir. MedlinePlus, ciltten böbreğe tüp yerleştirilerek basıncın azaltılabileceğini ve üreter içine yerleştirilen ince tüplerle (stent) idrarın böbrekten mesaneye akmasının sağlanabileceğini de belirtir. İdrar boşaltıldıktan sonra neden tedavi edilir; örneğin NHS'e göre enfeksiyon için ilaç ya da tıkanıklığı gidermek için ameliyat gerekebilir.

Olası komplikasyonlar

NHS'e göre hidronefroz zamanında tedavi edilirse genellikle uzun dönemli sorunlara yol açmaz ve çoğu kişi kısa sürede iyileşir. Ancak tedavi edilmezse ya da ağırsa böbreklere zarar verebilir ve sonunda böbrek yetmezliğine neden olabilir; bu durumda diyaliz ya da böbrek nakli gerekebilir. MedlinePlus'a göre hidronefroza yol açan durumlar geri dönüşü olmayan böbrek hasarına neden olabilir ve böbrek işlevinin ne ölçüde geri döneceği tıkanıklığın ne kadar süredir var olduğuna bağlıdır. NIDDK'ye göre bebeklerde hidronefroz doğumdan sonra idrar yolu enfeksiyonları, böbrek taşları ve kronik böbrek hastalığı gibi komplikasyonlara yol açabilir; tıkanıklığın ya da reflünün erken tanı ve tedavisi komplikasyonları önlemeye ya da kötüleşmesini engellemeye yardımcı olabilir. Bkz. Kronik böbrek hastalığı ve Akut böbrek hasarı

MedlinePlus'a göre bebek anne karnındayken ya da doğumdan kısa süre sonra yapılan ameliyat, böbrek işlevini iyileştirmede iyi sonuçlar verebilir.