İdrar yolu enfeksiyonu belirtileri, nedenleri ve tedavisi

İdrar yolu enfeksiyonu nedir?

İdrar sistemi; kanı süzerek idrar üreten iki böbrek, idrarı böbreklerden mesaneye taşıyan iki üreter, idrarın biriktiği mesane ve idrarın dışarı atıldığı üretradan oluşur. Normalde idrar yolları mikroplardan arınmış durumdadır. Bakteriler idrar yoluna girip çoğaldığında enfeksiyon gelişir.

MedlinePlus, idrar yolu enfeksiyonlarının vücutta en sık görülen ikinci enfeksiyon türü olduğunu belirtir.

İdrar yolu enfeksiyonu türleri

Enfeksiyon, idrar yolunun hangi bölümünü etkilediğine göre adlandırılır:

• Sistit (mesane iltihabı): En sık görülen türdür.
• Üretrit: İdrarın dışarı atıldığı kanalın iltihabıdır.
• Piyelonefrit (böbrek iltihabı): Enfeksiyonun mesaneden yukarı doğru böbreklere ulaşmasıdır; daha ciddi bir durumdur.

Mesane ve üretrayı etkileyen enfeksiyonlar "alt idrar yolu enfeksiyonu", böbrekleri etkileyenler ise "üst idrar yolu enfeksiyonu" olarak da adlandırılır.

İdrar yolu enfeksiyonu belirtileri nelerdir?

Yetişkinlerde

• İdrar yaparken ağrı, yanma veya sızlama
• Normalden sık idrara çıkma, özellikle gece
• Ani ve ertelenemeyen idrar yapma isteği
• Mesane boşaldıktan sonra bile idrar yapma hissi
• Bulanık idrar
• İdrarda kan
• Kasıkta veya karnın alt kısmında ağrı ya da baskı hissi
• Yüksek ateş ya da tam tersine vücut ısısının normalin altına düşmesi, titreme
• Halsizlik ve yorgunluk

İdrarın koyu renkli veya keskin kokulu olması tek başına enfeksiyon anlamına gelmez; çoğu zaman yeterince sıvı alınmadığını gösterir.

Çocuklarda

Çocuklarda belirtiler daha belirsiz olabilir: ateş, genel huzursuzluk, kusma, iştahsızlık, daha önce kuru kalan bir çocukta yeniden altını ıslatma ve idrar yaparken ağlama görülebilir. Bebek ve çocuklarda idrar yolu enfeksiyonu şüphesi her zaman hekim tarafından değerlendirilmelidir.

Yaşlılarda

Yaşlılarda ve idrar sondası kullananlarda klasik belirtiler olmayabilir. Ani gelişen huzursuzluk, bilinç bulanıklığı, davranış değişikliği, idrar kaçırmanın artması veya titreme, idrar yolu enfeksiyonunun ilk işaretleri olabilir.

Böbrek enfeksiyonunu düşündüren belirtiler

Enfeksiyon böbreklere ulaştığında şu belirtiler ortaya çıkabilir:

• Yüksek ateş ve titreme
• Belin bir ya da iki yanında, kaburgaların altında ağrı (böğür ağrısı)
• Bulantı ve kusma
• Belirgin halsizlik

Bu belirtiler hızlı tedavi gerektirir.

İdrar yolu enfeksiyonu neden olur?

İdrar yolu enfeksiyonlarının çoğu, bağırsakta normalde zararsız şekilde yaşayan bakterilerin makat bölgesinden idrar yoluna geçmesiyle ortaya çıkar. Riski artıran başlıca etkenler şunlardır:

• Kadın olmak: Kadınlarda idrar kanalı daha kısadır ve makata daha yakındır; bu nedenle bakteriler mesaneye daha kolay ulaşır. MedlinePlus'a göre kadınlarda idrar yolu enfeksiyonu erkeklere göre yaklaşık dört kat daha sık görülür.
• Cinsel ilişki: Bakterilerin idrar yoluna geçişini kolaylaştırabilir.
• Gebelik
• Menopoz: Hormon düzeylerindeki değişiklikler idrar yollarının savunma mekanizmalarını etkileyebilir.
• Tuvalet sonrası temizliğin arkadan öne yapılması
• İdrarın tam boşaltılamaması: Böbrek taşı, erkeklerde prostat büyümesi veya sinir sistemiyle ilgili sorunlar
• İdrar sondası kullanımı
• Diyabet ve bağışıklık sistemini zayıflatan durumlar
• Yetersiz sıvı alımı
• Bazı doğum kontrol yöntemleri: Sperm öldürücü ürünler bazı kadınlarda riski artırabilir.

İdrar yolu enfeksiyonu nasıl teşhis edilir?

Hekim belirtilerinizi sorar ve gerekirse muayene eder. Tanıda en sık kullanılan testler şunlardır:

• Tam idrar tahlili: İdrarda iltihap hücreleri, kan ve bakteri varlığını gösterir.
• İdrar kültürü: İdrardaki bakterinin türünü ve hangi antibiyotiklere duyarlı olduğunu belirler. Tekrarlayan, tedaviye yanıt vermeyen, gebelikte görülen veya böbrek enfeksiyonundan şüphelenilen durumlarda özellikle önemlidir.
• Kan testleri: Böbrek enfeksiyonundan şüpheleniliyorsa istenebilir.
• Görüntüleme: Tekrarlayan enfeksiyonlarda, erkeklerde ve çocuklarda idrar yollarında yapısal bir sorun olup olmadığını görmek için böbrek ve mesane ultrasonu yapılabilir.

İdrar örneğinin doğru verilmesi sonucun güvenilirliği için önemlidir. Genellikle genital bölge temizlendikten sonra idrarın ilk kısmı tuvalete yapılır, orta kısmı steril kaba alınır.

İdrar yolu enfeksiyonu nasıl tedavi edilir?

Antibiyotik tedavisi

İdrar yolu enfeksiyonlarının çoğu antibiyotikle tedavi edilir. Alt idrar yolu enfeksiyonlarında genellikle kısa süreli bir tedavi yeterli olur. Böbrek enfeksiyonlarında ise tedavi daha uzun sürer ve bazen hastanede damar yoluyla tedavi gerekebilir. NHS, bazı hafif durumlarda hekimin antibiyotik başlamadan önce belirtilerin kendiliğinden düzelip düzelmediğini görmek için kısa bir süre beklemeyi önerebileceğini belirtir.

Antibiyotik kullanırken dikkat edilmesi gerekenler:

• Hekimin önerdiği antibiyotiği, önerilen süre boyunca eksiksiz kullanın; belirtiler geçse bile kendiliğinden bırakmayın.
• Daha önceden kalan antibiyotikleri veya başkasına yazılmış ilaçları kullanmayın.
• Tedaviye rağmen 48 saat içinde düzelme olmazsa hekiminize tekrar başvurun.

Evde rahatlama yolları

• Bol sıvı alın; bu bakterilerin idrarla atılmasına yardımcı olur.
• Dinlenin.
• Ağrı ve ateş için eczacınızın veya hekiminizin önerdiği basit ağrı kesicileri kullanabilirsiniz.
• Karın alt kısmına ılık kompres uygulamak rahatlatabilir.
• Mesaneyi tahriş edebilecek alkol, kahve ve asitli meyve sularını bir süre azaltın.

Tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları

Bazı kişilerde, özellikle kadınlarda, idrar yolu enfeksiyonları sık tekrarlar. Böyle durumlarda hekim; tekrarlamaya yol açan nedenleri araştırır, idrar yollarında yapısal bir sorun olup olmadığını değerlendirir ve kişiye uygun koruyucu yöntemler önerebilir. Menopoz sonrası kadınlarda vajinaya uygulanan hormon tedavileri, bazı kişilerde ise uzun süreli düşük düzeyde antibiyotik kullanımı seçenekler arasında yer alabilir. Bu kararlar uzman değerlendirmesi gerektirir.

İdrar yolu enfeksiyonundan korunma

Yapılması önerilenler

• Gün içinde yeterli sıvı alın.
• Tuvaletten sonra temizliği önden arkaya doğru yapın.
• Cinsel ilişkiden sonra idrarınızı yapın.
• Pamuklu iç çamaşırı tercih edin.
• İdrar yapma ihtiyacınızı ertelemeyin; mesanenizi tam boşaltın.

Kaçınılması önerilenler

• Genital bölgede parfümlü sabunlar, spreyler ve vajinal duşlar
• İdrarı uzun süre tutmak
• Sperm öldürücü ürünler içeren doğum kontrol yöntemleri (sık enfeksiyon geçiriyorsanız hekiminizle alternatifleri konuşun)
• Fazla alkol ve şekerli içecekler

Turna yemişi (kızılcık) ürünlerinin koruyucu etkisine ilişkin araştırmalar sürmektedir; bu ürünler tedavinin yerini tutmaz.

İdrar yolu enfeksiyonu hakkında doğru bilinen yanlışlar

• "Soğuk zeminde oturmak idrar yolu enfeksiyonu yapar." Enfeksiyonun nedeni bakterilerdir; üşümek tek başına idrar yolu enfeksiyonuna yol açmaz.
• "İdrarım kokuyorsa mutlaka enfeksiyon vardır." Koyu ve kokulu idrar çoğu zaman sıvı eksikliğinin işaretidir. Tanı için idrar tahlili gerekir.
• "Belirtiler geçince antibiyotiği bırakabilirim." Tedavinin yarıda bırakılması enfeksiyonun tekrarlamasına ve antibiyotik direncine yol açabilir.
• "Her idrarda yanma idrar yolu enfeksiyonudur." İdrarda yanma; vajinal enfeksiyonlar, cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar, böbrek taşı veya tahriş edici ürünler gibi başka nedenlerden de kaynaklanabilir. Tekrarlayan şikâyetlerde nedenin araştırılması gerekir.
• "Bol su içersem antibiyotiğe gerek kalmaz." Sıvı almak bakterilerin atılmasına yardımcı olur ve önemlidir; ancak yerleşmiş bir enfeksiyonda tek başına yeterli olmayabilir. Belirtiler sürüyorsa hekime başvurun.

Kontrole giderken

Belirtilerinizin ne zaman başladığını, daha önce geçirdiğiniz idrar yolu enfeksiyonlarını ve kullandığınız antibiyotikleri, gebelik olasılığını, diyabet gibi hastalıklarınızı ve kullandığınız doğum kontrol yöntemini not edin. Hekiminiz idrar örneği isteyebileceği için muayeneden hemen önce tuvalete gitmemeye çalışın.