Antibiyotik nasıl doğru kullanılır?

Antibiyotik nedir, ne işe yarar?

Antibiyotikler bakterileri öldüren ya da çoğalmalarını durduran ilaçlardır. Farklı antibiyotik grupları farklı bakterilere etki eder. Bu nedenle her antibiyotik her enfeksiyonda işe yaramaz; hekim, enfeksiyonun yerine, olası bakteriye, kişinin yaşına, alerjilerine ve diğer sağlık durumlarına göre uygun ilacı seçer.

NHS'ye göre antibiyotikler şu durumlarda kullanılır:

• Kendiliğinden geçmesi beklenmeyen bakteriyel enfeksiyonlarda
• Kendiliğinden geçmesi çok uzun sürecek enfeksiyonlarda
• Ciddi sorunlara yol açabilecek enfeksiyonlarda
• Başkalarına bulaşma riski taşıyan enfeksiyonlarda

NHS, bazı durumlarda enfeksiyonu önlemek amacıyla da antibiyotik kullanılabileceğini (koruyucu antibiyotik), ancak bunun yüksek risk taşıyan kişilerle sınırlı olduğunu belirtir. Örneğin bazı ameliyatlardan önce ya da belirli hastalıkları olan kişilerde koruyucu antibiyotik verilebilir.

Antibiyotikler hangi durumlarda işe yaramaz?

NHS, antibiyotiklerin soğuk algınlığı, grip ve öksürüklerin çoğu gibi viral enfeksiyonlarda etkili olmadığını açıkça belirtir. Ayrıca göğüs enfeksiyonları, çocuklarda kulak enfeksiyonları ve boğaz ağrısı gibi bazı durumların artık rutin olarak antibiyotikle tedavi edilmediğini aktarır; çünkü bunların önemli bir kısmı kendiliğinden geçer.

Viral bir enfeksiyonda antibiyotik kullanmak:

• İyileşmeyi hızlandırmaz,
• Başkalarına bulaşmayı önlemez,
• Gereksiz yan etkilere yol açar,
• Vücuttaki bakterilerin dirençli hâle gelmesine katkıda bulunur.

Soğuk algınlığı ve grip gibi viral hastalıklarda dinlenme, yeterli sıvı alımı ve gerekirse hekim ya da eczacının önerdiği belirti giderici ilaçlar yeterlidir. Bazı viral hastalıklar için hekimin uygun gördüğü durumlarda özel antiviral ilaçlar kullanılabilir; bunlar antibiyotik değildir.

Yeşil balgam antibiyotik gerektirir mi?

Balgamın ya da burun akıntısının yeşil veya sarı renkte olması tek başına bakteriyel enfeksiyon anlamına gelmez; viral enfeksiyonlarda da bu renk değişikliği sık görülür. Antibiyotik gerekip gerekmediğine, belirtilerin süresi, şiddeti ve muayene bulguları birlikte değerlendirilerek hekim karar verir.

Antibiyotik nasıl doğru kullanılır?

NHS, antibiyotiklerin ambalajındaki ve hekim ya da eczacının verdiği talimatlara göre kullanılmasını önerir. Doğru kullanım için genel ilkeler şunlardır:

• Yalnızca reçeteyle kullanın. Antibiyotiği hekim reçete ettiğinde ve size reçete edildiyse kullanın.
• Talimata uyun. İlacın ne sıklıkla, kaç gün, yemekle mi yoksa aç karnına mı alınacağını öğrenin ve buna uyun. Bazı antibiyotiklerin emilimi süt ürünleri ya da bazı mineral takviyeleriyle azalabilir; bu konuda eczacınıza danışın.
• Tedavi süresini hekiminizle konuşun. Kendinizi daha iyi hissettiğinizde ilacı bırakıp bırakmamanız gerektiği konusunda kendi kararınızı vermeyin; hekiminize veya eczacınıza danışın.
• Paylaşmayın. NHS, başkası için reçete edilmiş antibiyotiklerin kullanılmamasını vurgular. Size uygun olan ilaç başkası için uygun olmayabilir.
• Artan ilaçları saklamayın. Evde kalan antibiyotiklerle ileride kendi kendinize tedavi denemeyin. Kullanılmayan ilaçları eczaneye danışarak uygun şekilde imha edin.
• Çocuklarda doğru ölçü kullanın. Şurup formundaki antibiyotikleri, kutusundan çıkan ölçü kaşığı veya şırıngayla verin; ev kaşıkları farklı miktarlar alabilir. Hazırlanması gereken şurupları talimata uygun şekilde, doğru miktarda suyla hazırlayın.

Doz atlanırsa ne yapılmalı?

NHS'ye göre bir dozu almayı unutursanız, hatırladığınızda alabilirsiniz; ancak bir sonraki dozun saati çok yakınsa unuttuğunuz dozu atlayıp bir sonrakini normal zamanında almalısınız. Unutulan dozu telafi etmek için asla iki dozu birden almayın. Yanlışlıkla fazladan bir doz almanız çoğu zaman ciddi bir zarara yol açmaz; ancak NHS, bunun mide ağrısı, ishal ve bulantı gibi yan etkilerin olasılığını artırabileceğini belirtir. Endişeniz varsa eczacınıza ya da hekiminize danışın.

Yan etkiler ve alerjik tepkiler

NHS, antibiyotiklerin en sık görülen yan etkilerinin bulantı, şişkinlik, hazımsızlık ve ishal olduğunu belirtir. Antibiyotikler, bağırsaklarda yaşayan yararlı bakterileri de etkileyebildiği için ishal sık görülür. Kadınlarda antibiyotik kullanımından sonra vajinal mantar enfeksiyonu gelişebilir.

Alerjik tepkiler

Bazı kişilerde antibiyotiklere karşı alerjik tepki gelişebilir. NHS, özellikle penisilin ve sefalosporin grubu antibiyotiklere karşı alerjik tepkilerin görülebileceğini belirtir. Hafif alerjik tepkiler ciltte kaşıntılı döküntü şeklinde olabilir. Ağır alerjik tepki (anafilaksi) ise acil bir durumdur.

Daha önce bir antibiyotiğe karşı alerjik tepki yaşadıysanız bunu her başvurunuzda hekiminize ve eczacınıza mutlaka söyleyin. Öte yandan, ilaçla birlikte görülen her yan etki alerji değildir; örneğin ishal ya da bulantı genellikle alerji kabul edilmez. Gerçekte alerji olmayan bir durumun "alerji" olarak kaydedilmesi, ileride uygun bir antibiyotiğin kullanılmasını engelleyebilir. Emin değilseniz bu konuyu hekiminizle konuşabilirsiniz.

İlaç etkileşimleri ve özel durumlar

NHS, bazı antibiyotiklerin diğer ilaçlarla ve alkolle etkileşebileceğini belirtir. Bu nedenle:

• Kullandığınız tüm ilaçları, bitkisel ürünleri ve takviyeleri hekiminize ve eczacınıza bildirin.
• Antibiyotik kullanırken alkol alıp alamayacağınızı eczacınıza sorun; bazı antibiyotiklerle alkol birlikte alındığında ciddi rahatsızlık yaratabilir.
• Hormonal doğum kontrol yöntemi kullanıyorsanız, antibiyotiğin etkileşip etkileşmeyeceğini öğrenin. NHS, bazı antibiyotiklerin doğum kontrol yöntemleriyle etkileşebileceğini belirtir.
• Gebelik veya emzirme durumunuzu bildirin; bazı antibiyotikler bu dönemlerde önerilmez.
• Kan sulandırıcı kullananlarda bazı antibiyotikler pıhtılaşma değerlerini etkileyebileceği için ek kontrol gerekebilir.

Çocuklarda antibiyotik kullanımı

Çocuklar, özellikle okul öncesi dönemde, yılda birçok kez üst solunum yolu enfeksiyonu geçirebilir. Bu enfeksiyonların büyük çoğunluğu virüslere bağlıdır ve antibiyotik gerektirmez. NHS de çocuklardaki kulak enfeksiyonlarının artık rutin olarak antibiyotikle tedavi edilmediğini belirtir; çünkü pek çoğu kendiliğinden düzelir. Çocuklarda antibiyotik kullanımıyla ilgili şu noktalara dikkat etmek yararlıdır:

• Hekim antibiyotik önermediğinde ısrar etmeyin. Bunun yerine çocuğunuzun hangi belirtiler ortaya çıkarsa yeniden değerlendirilmesi gerektiğini sorun.
• Bekle-gör yaklaşımı: Bazı durumlarda hekim, belirtiler belli bir süre içinde düzelmezse kullanılmak üzere antibiyotik reçete edebilir ya da çocuğu kısa süre sonra yeniden görmek isteyebilir.
• Doğru ölçüyle verin. Antibiyotik şuruplarını kutusundan çıkan ölçü aracıyla, talimata uygun şekilde verin.
• Saklama koşullarına uyun. Hazırlanmış bazı şurupların buzdolabında saklanması ve belirli bir süre içinde kullanılması gerekir; ambalajdaki bilgileri okuyun.
• Başka çocukların ilacını kullanmayın. Kardeşe reçete edilmiş antibiyotik, diğer çocuk için uygun olmayabilir.

Çocuklarda antibiyotiklere bağlı ishal ve pişik sık görülebilir. Belirgin halsizlik, döküntü ya da sıvı alamama gibi durumlarda hekime başvurun.

Antibiyotik direnci neden önemli?

WHO, antimikrobiyal direnci; bakteri, virüs, mantar ve parazitlerin onları tedavi etmek için kullanılan ilaçlara artık yanıt vermemesi olarak tanımlar. Bu durumda enfeksiyonların tedavisi zorlaşır ya da imkânsız hâle gelir; hastalığın yayılma, ağır seyretme ve ölümle sonuçlanma riski artar.

WHO'nun verilerine göre bakteriyel antimikrobiyal direnç, 2021 yılında dünya genelinde 4,7 milyondan fazla ölümle ilişkilendirilmiştir. WHO ayrıca 2023 yılında dünya genelinde laboratuvarda doğrulanmış bakteriyel enfeksiyonların yaklaşık 6'da 1'inin antibiyotiklere dirençli olduğunu bildirmektedir.

WHO, direncin gelişmesinin ve yayılmasının başlıca nedenlerinden birinin antimikrobiyal ilaçların yanlış ve aşırı kullanımı olduğunu vurgular. NHS de gereksiz antibiyotik kullanımının antibiyotiklerin gelecekteki etkinliğini azalttığını belirtir. Dirençli bakteriler kişiden kişiye geçebildiği için, bir kişinin gereksiz antibiyotik kullanımı toplumdaki herkesi etkileyebilir.

Dirence karşı herkesin yapabileceği şeyler

• Antibiyotiği yalnızca hekim gerekli gördüğünde kullanmak
• Hekimden antibiyotik yazması için ısrar etmemek
• Artan antibiyotikleri saklamamak ve başkalarıyla paylaşmamak
• El hijyenine dikkat ederek ve aşılarını güncel tutarak enfeksiyonları önlemek
• Gıdaları hijyenik koşullarda hazırlamak