Seyahat sağlığı danışmanlığı: yolculuk öncesi aşılar ve önlemler

Bu hizmet nedir?

CDC'nin tanımına göre seyahat öncesi danışmanlık üç temel adımdan oluşur: kişiye özel risk değerlendirmesi, risklerin anlaşılır biçimde paylaşılması ve bu risklerin aşı, ilaç ve eğitimle azaltılması. CDC'ye göre bu görüşme birinci basamak hekiminizle (Türkiye'de aile hekiminiz) ya da bir seyahat sağlığı uzmanıyla yapılabilir. CDC Yellow Book, görüşmenin genellikle bir fizik muayene içermediğini; seyahate uygunluğun değerlendirilmesi gerekiyorsa ayrı bir randevu gerekebileceğini belirtir.

Uluslararası seyahat, kişinin kendi ülkesinde seyrek görülen ya da hiç görülmeyen hastalıklarla karşılaşma riskini artırır. CDC, seyahatin hem hastalık kapma hem de hastalığı geri dönüşte yayma olasılığını artırdığını vurgular. Bu nedenle seyahat sağlığı danışmanlığı yalnızca seyahat eden kişiyi değil, döndüğünde birlikte yaşadığı insanları da korumayı amaçlar.

Kimler başvurmalı?

Seyahat sağlığı danışmanlığı özellikle şu durumlarda önemlidir:

• Sıtma, tifo ya da sarı humma riski bulunan bölgelere seyahat (CDC Yellow Book'a göre sarı humma riski Sahra Altı Afrika'nın ve Güney Amerika'daki Amazon bölgesinin belirli alanlarında, tifo riski en çok Güney Asya'dadır)
• Kırsal bölgelere gitmek, gönüllü ya da yardım çalışması, kamp, yüksek rakımda yürüyüş ya da hayvanlarla temas içeren etkinlikler
• Arkadaş ve akraba ziyareti için yapılan seyahatler ile uzun süreli seyahatler
• Gebelik, emzirme, küçük çocuklarla seyahat
• Kalp hastalığı ya da astım gibi kronik bir hastalık veya bağışıklık sistemini baskılayan bir durum ya da ilaç
• İleri yaş

CDC Yellow Book, kapsamlı bir seyahat öncesi görüşmenin tüm uluslararası yolcular için uygun olduğunu, sağlık öyküsü karmaşık olanlar, gebeler, özel risk alanlar ve uzun ya da karmaşık güzergâhı olanlar için ise özellikle önemli olduğunu belirtir. Bu nedenle hangi seyahatte danışmanlık gerektiğini kendi başınıza değerlendirmek yerine hekiminize sormanız daha doğrudur.

Ne zaman başvurulmalı ve hazırlık

NHS ve CDC, seyahatten en az 4–6 hafta önce bir sağlık profesyoneline başvurulmasını önerir. CDC'ye göre bazı aşılar birden fazla doz gerektirir ve vücudun koruma geliştirmesi zaman alır. Gidiş tarihiniz yakınsa bile görüşmeyi ertelemeyin; CDC Yellow Book'a göre süre normal doz takvimine yetmediğinde bazı aşılar (örneğin Japon ensefaliti, kuduz, hepatit B) için hızlandırılmış doz şemaları uygulanabilir.

Görüşmeye giderken şunları hazırlamanız yararlıdır:

• Aşı kayıtlarınız: CDC, resmî aşı kayıtlarınızın bir kopyasını seyahatte yanınızda bulundurmanızı önerir.
• Seyahat planınız: Gideceğiniz ülkeler ve bölgeler, kalış süresi, konaklama türü ve yapacağınız etkinlikler.
• Sağlık bilgileriniz: NHS'e göre daha önce yaptırdığınız seyahat aşıları, rutin aşılarınızın durumu, sağlık sorunlarınız ve bağışıklığınızı zayıflatan bir durum olup olmadığı.
• İlaçlarınız: Düzenli kullandığınız tüm ilaçların listesi.
• Gebelik durumu: NHS, gebeyseniz bunu aşıyı yapacak kişiye söylemenizi önerir.

Görüşmede neler yapılır?

CDC'nin seyahat öncesi danışmanlık rehberine göre görüşmede genellikle şu konular ele alınır:

• Risk değerlendirmesi: Sağlık öykünüz, ilaçlarınız ve aşı kayıtlarınız ile seyahatinizin ayrıntıları birlikte değerlendirilir.
• Aşılar: Gidilecek bölgeye ve sağlık durumunuza göre gerekli aşılar planlanır.
• Sıtmadan korunma: Sıtma görülen bölgelere gidecekseniz koruyucu ilaç gerekip gerekmediği konuşulur.
• Yiyecek ve su güvenliği: Seyahat ishali ve gıda kaynaklı hastalıklardan korunma anlatılır.
• Böcek ısırıklarından korunma: Sivrisinek ve kene kaynaklı hastalıklara karşı önlemler konuşulur.
• Seyahat sağlık çantası: Yanınızda bulundurmanız gereken ilaç ve malzemeler gözden geçirilir; gerekirse seyahat ishali gibi durumlar için ilaç reçete edilebilir.
• Diğer konular: Kazalardan korunma, cinsel sağlık, kan yoluyla bulaşan enfeksiyonlardan korunma ve seyahat sağlık sigortası.

Seyahat aşıları

Aşılar seyahat sağlığının önemli bir parçasıdır ve üç grupta düşünülebilir:

• Rutin aşılar: NHS ve CDC'ye göre seyahatten bağımsız olarak rutin aşıların, örneğin kızamık aşısının, güncel olması gerekir. Erişkinlere önerilen aşılar için bkz. Erişkin aşılama
• Önerilen seyahat aşıları: NHS'in saydığı seyahat aşıları arasında kolera, çocuk felci ile tetanoz-difteri, hepatit A, tifo, hepatit B, Japon ensefaliti, kuduz ve kene kaynaklı ensefalit aşıları bulunur. Hangilerinin gerektiği gidilecek yere ve etkinliklere göre değişir. Bkz. Tifo ve Hepatit B nedir?
• Zorunlu aşılar: CDC'ye göre bazı ülkeler girişte belirli aşıları zorunlu tutar. NHS'e göre sarı humma aşısı için uluslararası aşı sertifikası istenebilir ve bu aşı yalnız yetkili merkezlerde yapılır.

Hangi aşının, kaç dozla ve ne zaman yapılacağını hekiminiz belirler. Bazı aşıların koruyuculuğu birkaç yıl sürer; daha önce yaptırdığınız seyahat aşılarının hâlâ geçerli olup olmadığını da görüşmede sorabilirsiniz.

Seyahat sırasında korunma

Seyahat sağlığı danışmanlığında konuşulan başlıca korunma önlemleri şunlardır:

Sıtma ve böcek ısırıkları

Sıtma görülen bölgelere seyahat edecekseniz CDC'ye göre koruyucu sıtma ilaçlarına seyahatten önce başlanır ve ilaç seyahatten önce, seyahat sırasında ve sonrasında hekimin önerdiği şekilde kullanılır. CDC Yellow Book'a göre görüşmede sıtmanın nasıl bulaştığı, sivrisinek ısırığından korunma dahil riski azaltma yolları, sıtmanın belirtileri ve belirtiler ortaya çıkarsa hemen tıbbi yardım almanın önemi konuşulur. Ayrıntılar için Sıtma (malarya) ve Keneden korunma yazılarına bakabilirsiniz.

Yiyecek ve su

CDC Yellow Book'a göre seyyar satıcılardan yiyecek almak seyahat ishali riskini artırır; görüşmede yiyecek ve su güvenliği ile sık el yıkama gibi temel önlemler hatırlatılır. Tifo riski de uzun süre kirli olabilecek yiyecek ve içeceklerle karşılaşılan yerlerde en yüksektir. Bkz. İshal (akut gastroenterit) ve El yıkama nasıl yapılır?

Hayvanlarla temas

CDC Yellow Book, kuduz bulaştırabilecek ısırık ve tırmalamalardan korunmak için hayvanlarla temastan kaçınılmasını önerir ve bu uyarının küçük çocuğu olan aileler için özellikle önemli olduğunu belirtir. Isırılma ya da tırmalanma olursa vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurun. Bkz. Kuduz riskli temas

Uzun yolculuk

Uzun uçuşlarla ilgili öneriler için Uzun uçuşlarda sağlık yazısına bakabilirsiniz.

Olası riskler ve dikkat edilmesi gerekenler

Seyahat aşıları ve koruyucu ilaçlar, diğer tüm tıbbi uygulamalar gibi yan etkilere yol açabilir. NHS'e göre iğne yerinde küçük bir şişlik, ateş ya da baş ağrısı sık görülen ve genellikle hafif seyreden yan etkilerdir. Daha önce bir aşıya ya da aşının bir bileşenine ciddi alerjik tepki geçirdiyseniz bazı aşılar size uygun olmayabilir. Bağışıklık sisteminizin zayıf olması dahil sağlık sorunlarınızı ve gebeliğinizi aşıyı yapacak kişiye söylemelisiniz. NHS, yüksek ateş dahil hastaysanız aşıyı iyileşene kadar ertelemenizi önerir.

CDC Yellow Book'a göre hekim, kullandığınız ilaçların listesini olası ilaç etkileşimleri açısından gözden geçirir. Koruyucu ilaçları önerildiği şekilde, dönüşten sonra da gerekiyorsa eksiksiz kullanmanız önemlidir; Yellow Book, sıtma ilaçlarının doğru kullanılmamasının risklerine de dikkat çeker. Aşılar hastalanma olasılığını azaltır; seyahat boyunca yiyecek-su ve böcek ısırığı önlemlerini sürdürmek de gerekir.

Dönüşten sonra

CDC Yellow Book, bazı yolcuların her şeye rağmen hastalanabileceğini belirtir. Sıtma görülen bir bölgeden döndükten sonra sıtmayı düşündüren belirtiler ortaya çıkarsa hemen tıbbi yardım alınmalıdır. Seyahat ishalinde ise belirtiler 24–36 saatten uzun sürerse ya da yüksek ateş, sıvı kaybı veya kanlı ishal gibi ağır bir tablo varsa tıbbi yardım alınması önerilir. Dönüşten sonra hekime başvurduğunuzda nereye seyahat ettiğinizi mutlaka söyleyin. Seyahatte bir hastalık geçirdiyseniz, tedavi aldıysanız ya da bir hayvan tarafından ısırıldıysanız bunu da anlatın. Koruyucu ilaç kullandıysanız ilacın adını ve ne kadar süre kullandığınızı belirtmeniz, hekimin olası hastalıkları daha hızlı değerlendirmesine yardımcı olur.