Kısaca
Elleri su ve sabunla en az 20 saniye boyunca, avuç içi, el sırtı, parmak araları ve tırnak altları dâhil ovarak yıkamak, ishal ve solunum yolu enfeksiyonlarının yayılmasını azaltmanın basit ve etkili bir yoludur. Tuvaletten sonra, yemek hazırlamadan ve yemeden önce, öksürük ya da hapşırıktan sonra ve hayvanlara dokunduktan sonra el yıkamak özellikle önemlidir. Su ve sabun bulunmadığında en az %60 alkol içeren el dezenfektanı kullanılabilir; ancak gözle görülür kir ya da yağ varsa dezenfektan yeterli değildir.
El yıkama neden bu kadar önemli?
Gün boyunca dokunduğumuz kapı kolları, telefonlar, para, toplu taşıma tutamakları ve yüzeyler aracılığıyla ellerimize çok sayıda mikrop bulaşır. Ellerimizle yüzümüze, ağzımıza, burnumuza ve gözlerimize dokunduğumuzda ya da yiyecek hazırladığımızda bu mikroplar vücuda girebilir veya başkalarına geçebilir. CDC'ye göre bir gram insan dışkısında yaklaşık bir trilyon mikrop bulunabilir; tuvaletten sonra ve bebek bezi değiştirdikten sonra el yıkamanın bu kadar önemli olmasının bir nedeni de budur.
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'ne (CDC) göre el yıkama, solunum yolu ve ishalle seyreden enfeksiyonların yayılmasını önlemeye ve sağlıklı kalmaya yardımcı olur. CDC'nin aktardığı araştırma sonuçları bu etkinin boyutunu gösterir:
- Toplumda el yıkama eğitimi, ishal vakalarını %23–40 oranında azaltır; bağışıklık sistemi zayıf kişilerde bu oran %58'e ulaşır.
- El yıkama eğitimi, soğuk algınlığı gibi solunum yolu enfeksiyonlarını %16–21 oranında azaltır.
- Okullarda el yıkama uygulamaları, mide-bağırsak hastalıklarına bağlı devamsızlığı %29–57 oranında azaltır.
Ayrıca CDC'ye göre el yıkama, ishal kaynaklı hastalıkların yaklaşık %30'unu ve solunum yolu enfeksiyonlarının yaklaşık %20'sini önleyerek gereksiz antibiyotik kullanımının azalmasına, dolayısıyla antibiyotik direncinin önlenmesine de katkı sağlar.
Eller ne zaman yıkanmalı?
CDC'nin önerdiği başlıca durumlar şunlardır:
- Yemek hazırlamadan önce, hazırlarken ve hazırladıktan sonra,
- Yemekten önce ve sonra,
- Hasta birine bakmadan önce ve baktıktan sonra,
- Bir kesik ya da yarayı temizlemeden veya pansuman yapmadan önce ve sonra,
- Tuvaleti kullandıktan sonra,
- Bebek bezi değiştirdikten ya da tuvaletini yapan bir çocuğu temizledikten sonra,
- Burnunuzu sildikten, öksürdükten ya da hapşırdıktan sonra,
- Bir hayvana, hayvan yemine ya da hayvan dışkısına dokunduktan sonra,
- Evcil hayvan maması ya da ödülleriyle temas ettikten sonra,
- Çöpe dokunduktan sonra.
Bunlara ek olarak dışarıdan eve geldiğinizde, toplu taşıma kullandıktan sonra ve kontakt lens takıp çıkarmadan önce el yıkamak da iyi bir alışkanlıktır.
Doğru el yıkama: 5 adım
CDC'nin tarif ettiği beş adım şöyledir:
- Islatın. Ellerinizi temiz, akan suyla (ılık ya da soğuk) ıslatın, musluğu kapatın ve sabun alın.
- Köpürtün. Ellerinizi sabunla birbirine sürterek köpürtün. Köpüğü el sırtlarına, parmak aralarına ve tırnak altlarına da yayın.
- Ovun. Ellerinizi en az 20 saniye boyunca ovun. CDC, süreyi tutturmak için "İyi ki doğdun" şarkısını baştan sona iki kez mırıldanmanın yardımcı olabileceğini belirtir.
- Durulayın. Ellerinizi temiz, akan su altında iyice durulayın.
- Kurulayın. Ellerinizi temiz bir havluyla ya da el kurutma makinesiyle kurulayın.
Sık atlanan bölgeler
Hızlı yapılan el yıkamada genellikle şu bölgeler atlanır: başparmaklar, parmak uçları ve tırnak altları, parmak araları, el sırtları ve bilekler. Başparmağı diğer elin avucuyla kavrayıp döndürmek, parmak uçlarını diğer avuç içinde ovuşturmak bu bölgeleri temizlemeye yardımcı olur. Yüzük takıyorsanız altını da temizleyin.
Neden 20 saniye?
CDC'ye göre bilimsel çalışmalar, zararlı mikropları ve kimyasalları ellerden uzaklaştırmak için 20 saniye ovmanın gerektiğini göstermektedir. Ellerin yalnızca suyla kısa süre ıslatılması ya da birkaç saniyelik sabunlama, mikropların önemli bir kısmını ellerde bırakabilir.
Sabun, kiri ve yağı ciltten ayırarak mikropların suyla birlikte uzaklaşmasını sağlar. Bu nedenle ovma süresi kadar sabunun tüm el yüzeyine yayılması da önemlidir.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Sabun ve su sıcaklığı hakkında bilinmesi gerekenler
CDC'nin sık sorulan sorular bölümünden bazı yanıtlar:
- Su sıcaklığı: Ilık ve soğuk su, ellerden aynı miktarda mikrop uzaklaştırır. Rahat ettiğiniz sıcaklıkta su kullanabilirsiniz.
- Antibakteriyel sabun: Sade sabun önerilir. CDC, ABD Gıda ve İlaç Dairesi'nin (FDA) 2016'da bazı antibakteriyel bileşenleri, bu sabunların hastalıkları önlemede sade sabundan daha iyi olmadığı gerekçesiyle yasakladığını aktarır.
- Kalıp ya da sıvı sabun: Her ikisi de mikropları uzaklaştırmada iyi çalışır.
- Kurulama yöntemi: Temiz havlu ile el kurutma makinesinden hangisinin daha etkili olduğunu belirlemek için yeterli bilimsel kanıt yoktur. Önemli olan ellerin temiz bir şekilde kurulanmasıdır; ortak kullanılan nemli havlular yerine temiz havlu ya da kâğıt havlu tercih edilebilir.
El dezenfektanı ne zaman kullanılır?
Su ve sabun her zaman ulaşılabilir değildir. Bu durumda CDC, en az %60 alkol içeren bir el dezenfektanının kullanılmasını önerir. Ancak dezenfektanın sınırlarını bilmek önemlidir:
- İlk tercih değildir. CDC'ye göre çoğu durumda su ve sabunla el yıkamak daha üstündür; dezenfektan, su ve sabun bulunmadığında kullanılmalıdır.
- Her mikrobu öldürmez. CDC, el dezenfektanlarının tüm mikrop türlerini öldüremediğini belirtir.
- Kimyasalları uzaklaştırmaz. Tarım ilaçları ve ağır metaller gibi zararlı kimyasallar dezenfektanla temizlenmez.
- Kirli ve yağlı ellerde yetersizdir. Dezenfektan, eller gözle görülür şekilde kirli ya da yağlı değilken kullanılmalıdır.
Dezenfektan nasıl kullanılır?
CDC'nin tarif ettiği adımlar şöyledir: Ürünü bir elin avuç içine alın (doğru miktar için etiketi okuyun), ellerinizin tüm yüzeyini kaplayın ve elleriniz ile parmaklarınızı kuruyana kadar birbirine sürtün. Bu işlem yaklaşık 20 saniye sürmelidir. CDC ayrıca dezenfektanların norovirüs gibi bazı mikroplara karşı su ve sabundan daha az etkili olduğunu belirtir.
CDC, alkolün yutulmasını önlemek için küçük çocukların el dezenfektanı kullanırken gözetim altında olmasını önerir. Dezenfektanları çocukların ulaşamayacağı yerlerde saklamak da önemlidir.
El hijyenini alışkanlık hâline getirmek
El yıkama, ancak düzenli yapıldığında koruma sağlar. CDC'nin verilerine göre dünyada insanların yalnızca %19'u tuvaletten sonra ellerini yıkamaktadır. Alışkanlık kazanmak için:
- Görünür hatırlatıcılar kullanın. Lavabonun yanına sabun, mutfağa ve girişe el dezenfektanı koyun.
- Çocuklara örnek olun. CDC, el hijyenini aile etkinliği hâline getirmeyi önerir; çocuklar büyükleri izleyerek öğrenir.
- Rutinlere bağlayın. Eve girer girmez, yemekten önce ve tuvaletten sonra el yıkamayı otomatik bir adım hâline getirin.
- Çantanızda dezenfektan taşıyın. Su ve sabunun olmadığı durumlar için pratik bir çözümdür.
- Yüzünüze dokunmayı azaltın. Yıkanmamış ellerle göz, burun ve ağza dokunmamaya özen gösterin.
Sık el yıkama ve cilt kuruluğu
Sık el yıkamak, özellikle kış aylarında ellerde kuruluk ve çatlamaya yol açabilir. Çatlamış cilt, mikropların tutunması için daha uygun bir ortam oluşturabilir. Bunu önlemek için:
- Ellerinizi yıkadıktan sonra iyice kurulayın.
- Gün içinde birkaç kez nemlendirici krem kullanın.
- Çok sıcak su yerine ılık su tercih edin.
- Bulaşık ve temizlik yaparken eldiven kullanın.
Ne zaman doktora başvurmalı?
El hijyeni genel bir korunma önlemidir. Aşağıdaki durumlarda aile hekiminize başvurmanız önerilir:
- Ellerinizde iyileşmeyen çatlaklar, kanama, kızarıklık ya da kaşıntılı döküntüler varsa (bu konuda dermatoloji uzmanına da başvurabilirsiniz),
- Sabun ya da dezenfektan kullandıktan sonra ciltte belirgin tepki gelişiyorsa,
- Ev halkından birinde ishal, kusma ya da ateşli bir enfeksiyon varsa ve bulaşmayı önlemek için ne yapmanız gerektiği konusunda bilgi almak istiyorsanız,
- Kendiniz ya da bakımını üstlendiğiniz kişide bağışıklık sistemi zayıfsa ve ek önlemler hakkında bilgi almak istiyorsanız.
Ağır ishal ya da kusmaya bağlı bilinç bulanıklığı, çok az idrara çıkma, kanlı ishal veya yüksek ateş gibi ciddi belirtiler olduğunda ya da bir çocuğun el dezenfektanı yuttuğundan şüphelendiğinizde beklemeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Elleri yıkamak için ne kadar süre gerekir?
CDC, elleri sabunla en az 20 saniye boyunca ovmayı önerir. Bu süre, "İyi ki doğdun" şarkısını baştan sona iki kez söylemeye denk gelir.
Sıcak su mikropları daha iyi mi öldürür?
Hayır. CDC'ye göre ılık ve soğuk su ellerden aynı miktarda mikrop uzaklaştırır. Önemli olan sabunla yeterli süre ovmaktır.
Antibakteriyel sabun kullanmalı mıyım?
CDC sade sabunu önerir. Antibakteriyel sabunların hastalıkları önlemede sade sabundan daha iyi olmadığı belirtilmektedir.
El dezenfektanı el yıkamanın yerini tutar mı?
Tam olarak tutmaz. CDC'ye göre su ve sabunla yıkamak çoğu durumda daha üstündür. Su ve sabun yoksa en az %60 alkol içeren dezenfektan kullanılabilir; ancak eller gözle görülür şekilde kirli ya da yağlıysa dezenfektan yeterli değildir.
Havlu mu, el kurutma makinesi mi daha hijyenik?
CDC'ye göre hangisinin daha etkili olduğunu belirlemek için yeterli bilimsel kanıt yoktur. Temiz bir havlu ya da kurutma makinesi kullanılabilir; önemli olan ellerin temiz şekilde kurulanmasıdır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
