Sıtma (malarya) nedir? Belirtileri, bulaşması ve korunma

Sıtma nedir?

WHO'ya göre sıtmaya insanlarda beş farklı Plasmodium türü yol açar. Bunlardan ikisi en büyük tehdidi oluşturur:

• Plasmodium falciparum: En ölümcül türdür ve en sık Afrika kıtasında görülür.
• Plasmodium vivax: Sahra altı Afrika dışındaki pek çok ülkede baskın türdür.

Diğer türler P. malariae, P. ovale ve P. knowlesi'dir. Parazitler sivrisinek ısırığıyla vücuda girer ve bir süre karaciğerde gelişir; WHO, parazitlerin bu dönemden sonra karaciğerden çıkarak kana geçebileceğini belirtir. Kandaki parazitler ateş nöbetleri, halsizlik ve kansızlık gibi belirtilere yol açar.

Sıtma dünyada hâlâ önemli bir halk sağlığı sorunudur. WHO'ya göre 2024 yılında 80 ülkede tahminen 282 milyon sıtma vakası görülmüş ve 610 bin kişi hayatını kaybetmiştir. Vakaların ve ölümlerin yaklaşık yüzde 95'i WHO Afrika Bölgesi'ndedir; bu bölgedeki ölümlerin yaklaşık dörtte üçü beş yaş altındaki çocuklardadır.

Nasıl bulaşır?

WHO'ya göre sıtma başlıca enfekte dişi Anopheles sivrisineklerinin ısırığıyla bulaşır. WHO, böcek kovucuların özellikle hava karardıktan sonra kullanılmasını önerir. WHO'ya göre parazit daha seyrek olarak şu yollarla da geçebilir:

• Kan nakli
• Kirlenmiş iğne ve enjektörler

WHO, sıtmanın insandan insana, örneğin aynı ortamda bulunma, öksürme ya da dokunma yoluyla bulaşmadığını vurgular.

Risk bölgeleri

NHS'e göre sıtma Afrika ve Asya'nın geniş bölgelerinde, Orta ve Güney Amerika'da, Dominik Cumhuriyeti ve Haiti'de, Orta Doğu'nun bazı bölgelerinde ve bazı Pasifik adalarında görülür. Bir bölgedeki sıtma riski mevsime ve şehir ya da kırsal alan olmasına göre değişebilir. Seyahat edeceğiniz yerdeki güncel durumu seyahatten önce bir sağlık profesyoneliyle değerlendirmeniz önemlidir.

Belirtileri nelerdir?

WHO'ya göre sıtmanın en sık erken belirtileri ateş, baş ağrısı ve titremedir. NHS'in sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Yüksek ateş, terleme ve titreme nöbetleri
• Baş ağrısı
• Yorgunluk ve halsizlik
• Bulantı, kusma ve ishal
• İştahsızlık
• Kas ağrıları
• Ciltte ve gözlerde sararma (sarılık)
• Boğaz ağrısı, öksürük ve nefes almada güçlük
• Bilinç bulanıklığı

Belirtiler grip ya da mide-bağırsak enfeksiyonuna benzeyebildiği için kolayca gözden kaçabilir. Bu nedenle sıtma görülen bir bölgeden dönen kişide ortaya çıkan her ateş, aksi kanıtlanana kadar sıtma açısından değerlendirilmelidir. Bkz. Erişkinde ateş

Belirtiler ne zaman başlar?

WHO'ya göre belirtiler genellikle ısırıktan 10–15 gün sonra başlar. NHS'e göre çoğunlukla 7–18 gün sonra ortaya çıkar; ancak bazı türlerde belirtiler aylar, nadiren yıllar sonra görülebilir. NHS, seyahatten sonraki bir yıl içinde belirti gelişen kişilerin acilen hekime başvurmasını önerir.

Ağır sıtma ve risk grupları

Sıtma, özellikle P. falciparum türünde, saatler içinde ağırlaşabilir. WHO'ya göre ağır sıtmada şu belirtiler görülebilir:

• Aşırı yorgunluk ve bitkinlik
• Bilinç bozukluğu
• Nöbetler (havale)
• Nefes almada güçlük
• Olağan dışı kanama

WHO ve NHS'e göre şu gruplarda ağır hastalık riski daha yüksektir:

• Bebekler ve beş yaş altındaki çocuklar
• Gebeler
• Sıtmaya daha önce maruz kalmamış gezginler
• HIV ile yaşayanlar ve bağışıklığı zayıflamış kişiler
• NHS'e göre 65 yaş üzerindekiler ve dalağı alınmış kişiler

Gebeyseniz ya da küçük çocuğunuzla seyahat edecekseniz, sıtma riski olan bölgelere gitmeden önce mutlaka hekiminize danışın.

Seyahat dönüşü dikkat edilmesi gerekenler

Sıtmadan kaynaklanan ciddi sorunların önemli bir kısmı, belirtilerin seyahatle ilişkilendirilmemesi nedeniyle tanının gecikmesinden kaynaklanır. Dönüşten sonra şu noktalara dikkat etmek yararlıdır:

• Koruyucu ilaç kullandıysanız, hekimin önerdiği süre boyunca dönüşten sonra da kullanmaya devam edin.
• Dönüşten sonraki aylarda ateşiniz yükselirse, bunun bir grip ya da soğuk algınlığı olduğunu varsaymayın.
• Hekime başvurduğunuzda gittiğiniz ülkeleri, kaldığınız bölgeleri (şehir ya da kırsal), seyahat tarihlerini ve kullandığınız ilaçları anlatın.
• Ateşiniz düşse bile değerlendirme tamamlanmadan seyahat öyküsünü önemsiz saymayın; ateşin bir süreliğine düşmesi hastalığın geçtiği anlamına gelmeyebilir.
• Aynı bölgeye birlikte seyahat ettiğiniz kişilerde de benzer belirtiler varsa onları da hekime başvurmaya yönlendirin.

Tanı nasıl konur?

WHO'ya göre sıtma tanısı, kanda parazitin gösterilmesine dayanır. Bunun için iki yöntem kullanılır:

• Mikroskopi: Parmak ucundan ya da damardan alınan kan, lam üzerine yayılıp boyanarak mikroskopta incelenir. Parazitin türü ve yoğunluğu belirlenebilir.
• Hızlı tanı testleri: Kısa sürede sonuç veren testlerdir.

WHO, sıtma şüphesi olan tüm vakaların tedaviden önce paraziti gösteren bir testle doğrulanmasını önerir. Sıtma şüphesi sürüyorsa hekim testi tekrarlayabilir. Bunun yanında tam kan sayımı, karaciğer ve böbrek testleri gibi tetkiklerle hastalığın vücuda etkisi değerlendirilir. Hekime mutlaka hangi ülkelere, ne zaman ve ne kadar süreyle seyahat ettiğinizi, koruyucu ilaç kullanıp kullanmadığınızı söyleyin.

Tedavisi nasıl yapılır?

WHO'ya göre sıtma tedavi edilebilen bir hastalıktır. Tedavi sıtma ilaçlarıyla yapılır; WHO, bazı ülkelerde ilaçlara kısmi direnç saptandığını ve bunun önemli bir endişe olduğunu belirtir. Bu nedenle ilacı mutlaka hekim seçmelidir. WHO, P. falciparum sıtmasında en etkili tedavinin artemisinin bazlı kombinasyon ilaçları olduğunu belirtir. İlacın seçimi parazitin türüne, hastalığın ağırlığına, enfeksiyonun hangi bölgede alındığına ve kişinin gebelik gibi özel durumlarına göre yapılır.

NHS'e göre bazı hastaların hastanede tedavi edilmesi gerekir. Ağır sıtmada damar yoluyla tedavi ve yakın izlem gerekebilir. NHS, sıtmanın bazı türlerinde hastalığın tekrarlayabileceğini ve yeniden tedavi gerekebileceğini belirtir. WHO'ya göre P. vivax ve P. ovale türlerinde hastalığın tekrarlamasını önlemek için ana tedaviye ek bir ilaç eklenir. Hangi tedavinin uygun olduğuna enfeksiyon hastalıkları uzmanı karar verir.

Sıtmadan korunma

NHS, seyahat edenler için korunmayı dört adımda özetler:

1. Riskin farkında olun: Seyahatten önce gideceğiniz bölgede sıtma riski olup olmadığını öğrenin. WHO, sıtma görülen bölgelere seyahat edecek kişilerin yola çıkmadan birkaç hafta önce hekime danışmasını önerir.
2. Isırıklardan korunun: DEET içeren böcek kovucular kullanın; geceleri böcek ilaçlı cibinlik altında uyuyun; akşamları uzun kollu giysiler ve uzun pantolon giyin. WHO da böcek ilaçlı cibinlikleri ve kovucuları önemli korunma yolları arasında sayar.
3. Koruyucu ilaç gerekip gerekmediğini kontrol edin: NHS, seyahatten 4–6 hafta önce bir sağlık profesyoneline danışılmasını önerir. Koruyucu sıtma ilaçları riski azaltır; ancak ilaç seçimi gidilecek bölgeye ve kişiye göre değişir ve hekimce yapılmalıdır. İlaçları önerilen süre boyunca, dönüşten sonra da eksiksiz kullanmak gerekir.
4. Belirtileri erken fark edin: Seyahat sırasında ya da dönüşten sonraki bir yıl içinde ateş başlarsa vakit kaybetmeden hekime başvurun.

WHO'ya göre sıtmanın orta ve yüksek düzeyde görüldüğü bölgelerde yaşayan çocuklar için önerilen iki sıtma aşısı bulunmaktadır. Seyahat edenler için ise korunmanın temelini ısırıktan korunma ve gerekli durumlarda koruyucu ilaç kullanımı oluşturur. Seyahat öncesi genel sağlık hazırlığı için Uzun uçuşlarda sağlık yazısına da bakabilirsiniz.