Tifo nedir? Belirtileri, bulaşma yolları, tedavisi ve aşısı

Tifo nedir?

WHO'ya göre tifo, Salmonella Typhi bakterisinin neden olduğu, hayatı tehdit edebilen bir enfeksiyondur. Bakteriler ağız yoluyla alındıktan sonra çoğalır ve kan dolaşımına yayılır. WHO, Salmonella Typhi'nin yalnızca insanlarda yaşadığını; tifolu kişilerin bakteriyi kanlarında ve bağırsaklarında taşıdığını belirtir. Kirli yiyecek ve sularla bulaşan başka hastalıklar için Gıda zehirlenmesi yazısına da bakabilirsiniz.

WHO'nun 2019 tahminlerine göre dünyada her yıl yaklaşık 9 milyon kişi tifoya yakalanmakta ve yaklaşık 110 bin kişi bu hastalık nedeniyle hayatını kaybetmektedir. NHS'e göre tifo Asya, Afrika, Orta ve Güney Amerika'nın bazı bölgelerinde görülür; Birleşik Krallık'ta tifoya yakalananların çoğu yakın zamanda Hindistan, Pakistan ya da Bangladeş'e seyahat etmiştir. WHO'ya göre güvenli suya ve yeterli kanalizasyon altyapısına erişimi olmayan toplumlarda risk daha yüksektir ve en yüksek risk çocuklardadır. WHO, yaşam koşullarının iyileşmesi ve antibiyotiklerin kullanılmaya başlanmasıyla sanayileşmiş ülkelerde tifonun belirgin şekilde azaldığını belirtir.

Nasıl bulaşır?

WHO'ya göre tifo genellikle kirlenmiş yiyecek ya da suyla bulaşır. NHS'e göre şu yollarla tifoya yakalanılabilir:

• Temiz olmayan suyun içilmesi
• İyice pişirilmemiş ya da temiz suyla yıkanmamış yiyeceklerin yenmesi
• Tifolu bir kişinin hazırladığı ya da servis ettiği yiyecekler: WHO ve NHS, tifolu ya da tifo olduğundan şüphelenen kişilerin başkaları için yemek hazırlamamasını önerir.

WHO, belirtiler geçtikten sonra bile kişilerin bakteriyi taşımaya devam edebileceğini ve dışkılarıyla atarak başkalarına bulaştırabileceğini belirtir. NHS'e göre az sayıda kişi "taşıyıcı" olur: Bu kişiler tifodan iyileşir, ancak aylar hatta yıllar boyunca hastalığı başkalarına bulaştırabilir. WHO, yiyecekle çalışan kişilerin hijyenini tifodan korunmanın etkili yollarından biri olarak sayar.

Belirtileri nelerdir?

NHS'e göre belirtiler genellikle enfeksiyondan sonraki 3 hafta içinde başlar; ancak bazen 6 haftaya kadar uzayabilir. WHO ve NHS'in sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Uzun süren yüksek ateş; NHS'e göre birkaç gün içinde yavaş yavaş yükselebilir
• Yorgunluk ve halsizlik
• Baş ağrısı
• Titreme, ağrı ve sızılar
• Bulantı ve iştahsızlık
• Karın ağrısı
• Kabızlık ya da ishal
• Öksürük
• Bazı kişilerde genellikle vücudun üst kısmında açık pembe renkli döküntü; NHS'e göre bu döküntü koyu tenlerde zor fark edilebilir

NHS'e göre karın ağrısı ve ishal de sık görülür, ancak genellikle diğer belirtilerden sonra ortaya çıkar. NHS, aşılı olsanız bile risk bölgesine seyahat sonrasında kendinizi kötü hissederseniz hekime başvurmanızı ve görüştüğünüz sağlık çalışanlarına yakın zamandaki seyahatinizi anlatmanızı önerir. Hâlâ yurt dışındaysanız dönüşü beklemeden bulunduğunuz yerde tıbbi yardım alın. Sıtma hakkında bilgi için Sıtma (malarya) yazısına bakabilirsiniz.

Tanı nasıl konur?

NHS'e göre tifo olasılığı varsa kan, dışkı ve idrar örnekleri test edilir. Bu testler için hastaneye gitmeniz gerekebilir. WHO'ya göre tifo tanısı kan testiyle doğrulanabilir.

Hekime başvurduğunuzda son haftalarda nereye seyahat ettiğinizi ve tifo aşısı olup olmadığınızı söyleyin; NHS, aşılı olunsa bile tifoya yakalanma olasılığının bulunduğunu belirtir.

Tedavisi nasıl yapılır?

WHO'ya göre tifo antibiyotiklerle tedavi edilir. Ancak WHO, farklı antibiyotik türlerine direncin arttığını ve bunun tedaviyi zorlaştırdığını vurgular; en çok etkilenen bölgelerde direnç yaygındır ve daha karmaşık, daha pahalı tedavi seçenekleri gerekebilir. NHS'e göre ateşi düşürmek için ilaç da verilebilir.

WHO ve NHS'in tedaviyle ilgili önerileri şunlardır:

• Antibiyotiği eksiksiz kullanın: Antibiyotikleri hekimin önerdiği süre boyunca kullanın; kendinizi daha iyi hissetseniz bile kürü yarıda bırakmayın. Ayrıntılar için Antibiyotiklerin doğru kullanımı
• Ateşin hemen düşmemesi olağandır: NHS'e göre tedaviye başladıktan sonra kendinizi daha iyi hissetmeye başlarsınız; ancak yüksek ateş yaklaşık 5 gün daha sürebilir.
• Kontrol testlerini yaptırın: WHO, tedavi gören kişilerin vücutlarında Salmonella Typhi kalmadığından emin olmak için hekimlerine test yaptırmalarını önerir.

İyileşme ve bulaşmayı önleme

NHS'e göre tedavi edilen kişilerin çoğu başka bir sorun yaşamadan tamamen iyileşir. WHO ve NHS'e göre başkalarına bulaştırmamak için şunlara dikkat edilmelidir:

• El hijyeni: Tuvaletten sonra ve yemek hazırlamadan önce ellerinizi sabun ve suyla iyice yıkayın. Bkz. El yıkama nasıl yapılır?
• Yemek hazırlamaktan kaçının: Tifonuz varsa ya da tifo olduğunuzdan şüpheleniyorsanız başkaları için yemek hazırlamayın ve servis etmeyin.
• İşe ve okula dönüş: NHS'e göre gıda sektöründe, sağlık alanında ya da küçük çocuklarla çalışan kişilerin, dışkı testleri tifonun geçtiğini gösterene kadar işten uzak kalması gerekebilir. 5 yaşından küçük çocukların da testler enfeksiyonun geçtiğini gösterene kadar kreşe ya da okula gitmemesi gerekebilir.

NHS'e göre belirtiler bazen geri dönebilir (nüks). Bu genellikle tedavi bittikten sonraki 2 hafta içinde olur, ancak herhangi bir zamanda da görülebilir. Belirtiler geri dönerse yeniden tedavi gerekir.

Olası komplikasyonlar

WHO'ya göre tifo ağır seyirli olgularda hayatı tehdit edebilir. NHS'e göre tedavi edilmeyen tifo, iç kanama ya da karın zarının iltihabı (peritonit) gibi ciddi sorunlara yol açabilir. NHS, giderek kötüleşen ani karın ağrısı, siyah ya da koyu kırmızı dışkı ve kan ya da kahve telvesi görünümünde kusmayı acil başvuru gerektiren belirtiler arasında sayar. Bu nedenle tifo şüphesinde tedaviyi geciktirmemek, tanı konduktan sonra da hekimin önerdiği kontrollere gitmek önemlidir.

Tifodan korunma

WHO'ya göre güvenli suya ve yeterli kanalizasyon altyapısına erişim, yiyecekle çalışanların hijyeni ve tifo aşısı tifonun önlenmesinde etkilidir. WHO, tifonun yaygın olduğu bölgelere giden tüm yolcuların risk altında olabileceğini, ancak konaklama, altyapı ve gıda hijyeni standartlarının yüksek olduğu turistik ve iş merkezlerinde riskin genellikle düşük olduğunu belirtir. NHS'in tifonun görüldüğü bölgelere seyahat edenler için önerileri şunlardır:

• Şişe ya da kutu içecekleri veya kaynatılmış suyla hazırlanmış içecekleri tercih edin; dişlerinizi de şişe suyu ya da kaynatılıp soğutulmuş suyla fırçalayın.
• İyice pişmiş ve sıcak servis edilen yiyecekleri tercih edin.
• Buz eklenmiş içeceklerden kaçının.
• Çiğ ya da az pişmiş et ve deniz ürünlerinden kaçının.
• Kendiniz yıkamadığınız ya da soymadığınız salataları, çiğ meyve ve sebzeleri yemeyin.
• Pastörize edilmemiş sütten yapılan süt, peynir, yoğurt ve dondurma gibi ürünlerden uzak durun.
• Üzeri açık bırakılmış yiyecekleri yemeyin.
• Ellerinizi sık sık, özellikle tuvaletten sonra ve yemek hazırlamadan ya da yemeden önce sabun ve ılık suyla yıkayın; sabun ve temiz su yoksa el dezenfektanı kullanın.

Evde güvenli gıda hazırlama için Mutfakta gıda güvenliği yazısına bakabilirsiniz.

Tifo aşısı

NHS'e göre tifo aşısı iğne ya da ağızdan alınan tablet şeklinde uygulanabilir ve genellikle tifo riskinin yüksek olduğu bölgelere seyahat eden 1 yaşından büyük herkese önerilir. NHS, aşı için seyahatten 6–8 hafta önce hekime başvurulmasını önerir ve aşının koruyuculuğunun 3 yıl sürdüğünü belirtir. WHO da tifo riskinin yüksek olduğu yerlere gidenlere aşı önerilmesi gerektiğini belirtir. WHO'ya göre konjuge tifo aşısı 6 aylıktan itibaren çocuklara ve aşıya göre 45 ya da 65 yaşına kadar yetişkinlere tek doz iğne olarak uygulanır; uzun yıllardır kullanılan diğer iki aşı ise uzun süreli bağışıklık sağlamadığı için tekrar dozları gerektirir. NHS'e göre aşılı olunsa bile tifoya yakalanma olasılığı vardır; bu nedenle aşılı olsanız bile su ve gıda önlemlerini sürdürmelisiniz. Erişkin aşıları hakkında genel bilgi için Erişkin aşılama yazısına bakabilirsiniz.