Kısaca
Keneler; tarla, bağ, bahçe, orman, çayır ve piknik alanları gibi otlu ve çalılık yerlerde yaşar ve insanlara yürüyerek tırmanır. Türkiye'de keneyle bulaşabilen en önemli hastalıklardan biri Kırım Kongo Kanamalı Ateşi'dir (KKKA). Sağlık Bakanlığı'na göre bu hastalığın etkinliği kanıtlanmış bir aşısı olmadığından korunmanın temeli kişisel önlemlerdir: vücudu örten açık renkli giysiler, pantolon paçalarını çorabın içine sokmak, riskli alanlardan dönüşte vücudu ve giysileri kontrol etmek ve tutunan keneyi çıplak elle dokunmadan, en kısa sürede çıkarmak. Kene tutunmasından sonraki günlerde ateş, halsizlik, kas ağrısı, bulantı, kusma ya da ishal olursa sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Keneler nerede yaşar, nasıl tutunur?
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'ne (CDC) göre keneler otlu, çalılık ya da ağaçlık alanlarda, hatta hayvanların üzerinde yaşar. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (HSGM), kenelerin uçmadığını ve zıplamadığını; yerden yürüyerek vücuda tırmandığını vurgular. Bu nedenle bacaklar ve ayaklar, kenelerin ilk ulaştığı bölgelerdir.
Kene tutunması, genellikle fark edilmeden olur. Bu yüzden riskli alanlarda bulunduktan sonra vücudu dikkatle kontrol etmek, korunmanın en önemli parçalarından biridir. HSGM'nin vurguladığı gibi, vücuda tutunan kene ne kadar erken fark edilip çıkarılırsa hastalık riski de o kadar azalır.
Türkiye'de keneyle bulaşan hastalıklar ve KKKA
Kene ısırıkları birçok hastalığın bulaşmasına yol açabilir. Türkiye'de öne çıkan hastalık Kırım Kongo Kanamalı Ateşi'dir. HSGM'nin bilgilendirme belgesine göre:
- KKKA, önemli halk sağlığı sorunlarına yol açabilen ve ölümle sonuçlanabilen bir enfeksiyon hastalığıdır.
- Sıklıkla kene tutunmasıyla bulaşır; ayrıca hasta kişilerin ya da virüsü taşıyan hayvanların kanı ve vücut sıvılarıyla korunmasız temasla ve kenenin çıplak elle ezilmesiyle de bulaşabilir.
- Dünyada 30'dan fazla ülkede görülür. Türkiye'de ilk kez 2002 yılında dikkat çekmiş ve 2003'te tanısı konmuştur.
- Türkiye'de vakalar çoğunlukla İç Anadolu'nun kuzeyi, Orta Karadeniz ve Doğu Anadolu'nun kuzeyinde yoğunlaşmaktadır.
- Etkinliği kanıtlanmış ve uygulanabilir bir aşısı bulunmamaktadır.
Hayvanlar bu virüsü taşırken belirti göstermeyebilir; HSGM, sağlıklı görünen hayvanların da hastalığı bulaştırabileceğini belirtir.
Kimler daha fazla risk altında?
HSGM'ye göre hastalığın görüldüğü bölgelerde risk grupları şunlardır:
- Tarım ve hayvancılıkla uğraşanlar,
- Kasaplar ve mezbaha çalışanları,
- Veteriner hekimler,
- Askerler,
- Korunmasız şekilde kamp ve piknik yapanlar,
- Hastalarla temas eden sağlık çalışanları, laboratuvar çalışanları ve hasta yakınları.
Bahçe işleriyle uğraşanlar, doğa yürüyüşü yapanlar ve kırsal alanda tatil yapanlar da kenelerle karşılaşabilir.
Hayvan kesimi ve hayvan bakımı sırasında da dikkatli olmak gerekir. HSGM, hastalığın sık görüldüğü bölgelerde hayvanların kanı ve idrarı gibi vücut sıvılarına çıplak elle temas edilmemesini önerir. Bu nedenle özellikle Kurban Bayramı gibi hayvan kesiminin yoğun olduğu dönemlerde eldiven kullanmak, hayvanların üzerindeki kenelere dokunmamak ve işlem sonrasında elleri iyice yıkamak önemlidir.
Riskli alanlara giderken alınacak önlemler
HSGM ve CDC'nin önerileri şöyle özetlenebilir:
- Vücudu örten giysiler giyin. Tarla, bağ, bahçe, orman ve piknik alanlarına giderken uzun kollu gömlek ya da kazak, uzun pantolon, uzun çorap ve bot tercih edin.
- Pantolon paçalarını çorabın içine sokun. HSGM'nin bu önerisi, kenelerin bacaklardan yukarı tırmanmasını zorlaştırır.
- Açık renkli giysiler seçin. Kenelerin giysi üzerinde kolayca görülebilmesini sağlar. HSGM, oturulacak yerlere de açık renkli bir örtü serilmesini önerir.
- Patikaların ortasından yürüyün. CDC, uzun otlar ve çalılarla temasın azaltılmasını önerir.
- Böcek kovucu kullanın. CDC, ruhsatlı ve kenelere karşı etkili olduğu belirtilen böcek kovucuların kullanılmasını önerir. Güneş kremi de kullanılacaksa önce güneş kremi, sonra böcek kovucu sürülmelidir. Ürünün kullanım talimatlarına, özellikle çocuklarda kullanım uyarılarına dikkat edin.
- Hayvanlar üzerindeki kenelere dokunmayın. HSGM, hayvanların üzerindeki kenelere ve hayvanların kanı ile idrarına çıplak elle dokunulmamasını önerir.
Bu konuda
Kene ısırığı konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Dönüşte vücut ve giysi kontrolü
Riskli alandan döndükten sonra yapılan kontrol, korunmanın kritik adımıdır:
- Giysileri kontrol edin. CDC, giysilerin dikkatle incelenmesini ve mümkünse kurutma makinesinde yüksek ısıda yaklaşık 10 dakika çevrilmesini önerir.
- Duş alın. CDC, eve döndükten sonraki iki saat içinde duş alınmasını önerir; bu, üzerinizde gezinen keneleri fark etmenize de yardımcı olur.
- Tüm vücudu kontrol edin. HSGM, özellikle diz arkası, koltuk altları, kulak arkası, ense, saç dipleri ve kasıkların kontrol edilmesini ya da başkasına kontrol ettirilmesini önerir. CDC bu listeye göbek çevresini ve bel bölgesini de ekler.
- Çocukları mutlaka kontrol edin. HSGM, çocukların vücutlarının kene yönünden mutlaka kontrol edilmesini vurgular.
- Eşyaları ve evcil hayvanları kontrol edin. Çanta, battaniye, kamp malzemeleri ve evcil hayvanlar keneleri eve taşıyabilir.
Vücuda tutunan kene nasıl çıkarılır?
HSGM'nin önerisi açıktır: Vücuda tutunan kene çıplak elle dokunmadan, eldiven, bez, kâğıt parçası ya da naylon poşet gibi bir bariyer kullanılarak en kısa sürede çıkarılmalıdır. Kişi kendisi ya da bir yakını keneyi çıkaramıyorsa en yakın sağlık kuruluşuna başvurmalıdır.
CDC de keneyi ince uçlu, temiz bir cımbızla, deriye olabildiğince yakın bir noktadan tutup sabit ve eşit bir kuvvetle çekerek çıkarmayı tarif eder. Bu sırada keneyi bükmemek ya da ani hareketle koparmamak gerekir.
Neler yapılmamalı?
- Keneyi ezmeyin ve patlatmayın. HSGM, kenelerin çıplak elle öldürülmemesi ve patlatılmaması gerektiğini vurgular.
- Kenenin üzerine sigara basmayın; kolonya, gaz yağı gibi maddeler dökmeyin. HSGM'ye göre bu uygulamalar hastalığın bulaşmasına yol açabilir.
- Vazelin, oje, ısı gibi yöntemler kullanmayın. CDC, bu uygulamaların keneyi uyararak zararlı maddelerin deriye geçmesine yol açabileceğini belirtir.
Çıkardıktan sonra
- CDC, ısırık bölgesinin ve ellerin su ve sabunla, alkolle ya da el dezenfektanıyla iyice temizlenmesini önerir.
- Keneyi ezmeden, kapalı bir kaba ya da bantla sıkıca sarılmış şekilde atın.
- Vücudun geri kalanında başka kene olup olmadığını kontrol edin.
- Kenenin tutunduğu tarihi ve yeri not edin; ileride belirti çıkarsa hekime bu bilgiyi vermek yararlı olur.
Kene tutunmasından sonra hangi belirtilere dikkat edilmeli?
HSGM'ye göre kene tutunmasından sonraki 10 gün içinde şu belirtilerden herhangi biri görülürse zaman kaybetmeden en yakın sağlık kuruluşuna gidilmelidir:
- Halsizlik,
- İştahsızlık,
- Ateş,
- Vücut ağrısı,
- Baş ağrısı,
- Bulantı, kusma,
- İshal.
KKKA'da hastalığın ilerleyen dönemlerinde deri, diş eti, burun ve sindirim sistemi kanamaları görülebilir. CDC de kene çıkarıldıktan sonraki birkaç hafta içinde döküntü ya da ateş gelişirse hekime başvurulmasını önerir.
Hasta insan ya da hayvanların kanı ve vücut sıvılarıyla doğrudan temas eden kişilerin de HSGM'ye göre kendilerini 2 hafta süreyle izlemesi ve benzer belirtilerde sağlık kuruluşuna başvurması gerekir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda bir sağlık kuruluşuna başvurmanız önerilir:
- Vücudunuza tutunan keneyi kendiniz ya da yakınınız güvenle çıkaramıyorsanız,
- Kene tutunmasından sonraki 10 gün içinde ateş, halsizlik, iştahsızlık, kas ve baş ağrısı, bulantı, kusma ya da ishal gelişirse,
- Kene çıkarıldıktan sonraki haftalarda ısırık bölgesinde genişleyen kızarıklık, döküntü ya da ateş ortaya çıkarsa,
- Hasta bir hayvanın ya da kişinin kanıyla korunmasız temas ettiyseniz.
Yüksek ateşle birlikte burun, diş eti ya da deride kanamalar, kanlı kusma veya dışkı, bilinç bulanıklığı ya da şiddetli halsizlik varsa beklemeden 112'yi arayın.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Keneler zıplar ya da uçar mı?
Hayır. HSGM'ye göre keneler uçmaz ve zıplamaz; yerden yürüyerek vücuda tırmanır. Bu nedenle pantolon paçalarını çorabın içine sokmak ve bot giymek etkili önlemlerdir.
Keneyi kendim çıkarabilir miyim?
HSGM, keneye çıplak elle dokunmadan eldiven, bez ya da poşet gibi bir bariyerle en kısa sürede çıkarılmasını önerir. Çıkarılamıyorsa en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır. CDC ise ince uçlu temiz bir cımbızla deriye yakın tutup sabit kuvvetle çekmeyi tarif eder.
Kenenin üzerine kolonya dökmek ya da sigara basmak işe yarar mı?
Hayır. HSGM, bu uygulamaların hastalığın bulaşmasına yol açabileceği için yapılmaması gerektiğini vurgular. CDC de vazelin, oje ya da ısı kullanılmamasını önerir.
Her kene hastalık bulaştırır mı?
Her kene hastalık taşımaz. Ancak HSGM'nin belirttiği gibi hangi kenenin hastalık taşıdığı gözle anlaşılamaz; bu nedenle tüm kenelere karşı aynı önlemler alınmalıdır.
Kene tutunmasından sonra ne kadar süre dikkatli olmalıyım?
HSGM, kene tutunmasından sonraki 10 gün içinde ortaya çıkan halsizlik, ateş, kas ve baş ağrısı, bulantı, kusma ya da ishal gibi belirtilerde hemen sağlık kuruluşuna başvurulmasını önerir. CDC de birkaç hafta içinde gelişen döküntü ya da ateşte hekime başvurulmasını önerir.
KKKA'nın aşısı var mı?
HSGM'ye göre bugün için etkinliği kanıtlanmış ve uygulanabilir bir KKKA aşısı yoktur. Bu nedenle kişisel korunma önlemleri büyük önem taşır.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
