Kısaca
Uzun süre hareketsiz oturmak, bacak toplardamarlarında kanın yavaş akmasına ve bazı kişilerde pıhtı oluşmasına zemin hazırlayabilir. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), uçak, otomobil ya da otobüsle 4 saatten uzun yolculuk yapan herkesin pıhtı riski taşıyabileceğini belirtir. 40 yaş üstü olmak, fazla kilo, yakın zamanda geçirilmiş ameliyat ya da yaralanma, gebelik ve doğum sonrası dönem, östrojen içeren ilaçlar, daha önce pıhtı öyküsü ve aktif kanser riski artırır. Yolculuk sırasında bacakları sık sık hareket ettirmek, baldır kaslarını çalıştırmak, kalkıp yürümek ve yeterli sıvı almak temel önlemlerdir. Riskiniz yüksekse yolculuktan önce hekiminize danışın.
Uzun yolculuk neden pıhtı riskini artırır?
Bacaklardaki toplardamarlarda kanın kalbe geri dönmesinde baldır kaslarının kasılması önemli rol oynar. Yürürken ya da bacaklarımızı hareket ettirirken baldır kasları bir pompa gibi çalışır. Uzun süre dar bir koltukta, dizler bükülü ve hareketsiz oturulduğunda bu pompa yeterince çalışmaz ve kan akımı yavaşlar.
Yavaşlayan kan akımı, özellikle pıhtılaşma eğilimini artıran başka etkenler de varsa, bacağın derin toplardamarlarında pıhtı oluşmasına zemin hazırlayabilir. Bu duruma derin ven trombozu (DVT) denir. Pıhtının bir parçası koparak akciğerlere ulaşırsa akciğer embolisi (pulmoner emboli) gelişebilir; bu, acil müdahale gerektiren ciddi bir durumdur.
CDC'ye göre her yıl 300 milyondan fazla kişi, genellikle dört saati aşan uzun mesafeli uçuşlar yapmaktadır. Uzun uçuş yapan herkes pıhtı geliştirmez; ancak risk faktörlerini bilmek ve basit önlemler almak önemlidir.
Kimler daha fazla risk altında?
CDC'nin sıraladığı risk faktörleri şunlardır:
- 40 yaş ve üzeri olmak,
- Fazla kilo ya da obezite,
- Son 3 ay içinde geçirilmiş ameliyat ya da yaralanma,
- Östrojen içeren doğum kontrol yöntemleri ya da hormon replasman tedavisi kullanmak,
- Gebelik ya da doğumdan sonraki ilk 3 ay,
- Daha önce pıhtı geçirmiş olmak ya da ailede pıhtı öyküsü,
- Kalıtsal pıhtılaşma bozukluğu,
- Aktif kanser ya da yakın zamanda kanser tedavisi,
- Kalp ya da akciğer hastalığı, diyabet,
- Hareket kısıtlılığı (ör. alçılı bacak),
- Damar içi kateter bulunması,
- Varisler.
Bu risk faktörlerinden birden fazlasına sahip olan kişilerde uzun yolculuk öncesinde hekim görüşü almak özellikle önemlidir.
Pıhtının belirtileri nelerdir?
CDC'ye göre derin ven trombozu geçiren kişilerin yaklaşık yarısında hiçbir belirti olmayabilir. Belirti olduğunda genellikle şunlar görülür:
- Bacakta ya da kolda şişlik,
- Açıklanamayan ağrı ya da hassasiyet,
- Dokunulduğunda sıcaklık hissi,
- Ciltte kızarıklık ya da renk değişikliği.
Bu belirtiler genellikle tek bacakta görülür ve yolculuk sırasında ya da yolculuk bittikten sonra ortaya çıkabilir.
Akciğer embolisinin belirtileri ise CDC'ye göre şunlardır:
- Nefes almada güçlük,
- Hızlı ya da düzensiz kalp atışı,
- Derin nefes alınca ya da öksürünce artan göğüs ağrısı,
- Endişe hissi,
- Öksürük ya da kanlı öksürük,
- Sersemlik ya da bayılma.
Bu belirtiler acil tıbbi yardım gerektirir.
Uçuş sırasında yapılabilecekler
CDC ve İngiliz Ulusal Sağlık Servisi'nin (NHS) önerileri doğrultusunda:
- Bacaklarınızı sık sık hareket ettirin. CDC, bacakların sık sık hareket ettirilmesini ve baldır kaslarının çalıştırılmasını önerir.
- Kalkıp yürüyün. Kemer ışığı söndüğünde ve kabin ekibinin izin verdiği anlarda koridorda kısa yürüyüşler yapın. NHS de uçuş sırasında kabin içinde dolaşılmasını ve esneme hareketleri yapılmasını önerir.
- Mümkünse koridor tarafında oturun. Bu, kalkıp hareket etmeyi kolaylaştırır.
- Su için. NHS, uçuş sırasında düzenli olarak su içilmesini önerir. Kabin havası kuru olabilir.
- Alkol ve fazla kafeini sınırlayın. NHS, fazla kafein ve alkolün jet lag'i kötüleştirebileceğini belirtir; ayrıca alkol uyku hâlini artırarak uzun süre hareketsiz kalmanıza yol açabilir.
- Rahat kıyafetler giyin. Beli ve bacakları sıkan giysiler yerine bol ve rahat kıyafetler tercih edin.
- Bacak bacak üstüne atarak uzun süre oturmaktan kaçının ve koltuk altına bagaj koyarak bacak alanınızı daraltmayın.
Koltukta yapılabilecek basit hareketler
Kalkmanın mümkün olmadığı anlarda koltuğunuzda şu hareketleri yapabilirsiniz:
- Ayak bileği pompası: Topuklarınız yerdeyken ayak uçlarınızı yukarı kaldırın, sonra ayak uçlarınız yerdeyken topuklarınızı kaldırın. Birkaç kez tekrarlayın.
- Ayak bileği çevirme: Ayaklarınızı yerden hafifçe kaldırıp bileklerinizi her iki yöne daire çizerek çevirin.
- Diz çekme: Bir dizinizi göğsünüze doğru hafifçe çekip birkaç saniye tutun, sonra diğer bacakla tekrarlayın (çevrenizdeki yolcuları rahatsız etmeden).
- Omuz ve boyun gevşetme: Omuzlarınızı yavaşça çevirin, başınızı sağa ve sola hafifçe eğin.
Bu hareketleri saatte birkaç kez yapmak, kan dolaşımını desteklemeye yardımcı olabilir. Uçuş boyunca bir hatırlatıcı kurmak ya da her film veya dizi bölümünün sonunda bu hareketleri yapmayı alışkanlık hâline getirmek, hareketi unutmamanıza yardımcı olur.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Kompresyon çorabı ve ilaçlar
CDC, bazı kişilerin uzun yolculuklarda dereceli kompresyon çorabından fayda görebileceğini belirtir. Ancak çorabın türü ve basınç düzeyi kişiye uygun olmalıdır; yanlış seçilen ya da iyi oturmayan çoraplar rahatsızlık verebilir. Bu nedenle kompresyon çorabı kullanmadan önce hekiminize danışmanız önerilir.
Pıhtı riski yüksek olan kişilerde hekim, yolculuk için ek önlemler ya da kan sulandırıcı ilaçlar önerebilir. CDC, kan sulandırıcılarla ilgili olarak hekim önerilerine uyulmasını vurgular. Kan sulandırıcı kullanıyorsanız ilaçlarınızı el bagajınızda taşıyın ve saat farkına göre dozlarınızı nasıl ayarlayacağınızı hekiminize sorun. Kendi başınıza pıhtı önleyici ilaç kullanmaya başlamayın.
Uzun uçuşlarda genel konfor ve sağlık
Pıhtı riskinin yanında uzun uçuşlar yorgunluk, kuruluk ve jet lag gibi sorunlara da yol açabilir:
- Sıvı dengesi: MedlinePlus, alkolün idrar söktürücü etkisi nedeniyle vücudun sıvı dengesine katkı sağlamadığını belirtir. Uçuş boyunca su içmeyi alışkanlık hâline getirin.
- Uyku: NHS, varış noktasında gece olan saatlerde uyumayı ve göz bandı ile kulak tıkacından yararlanmayı önerir.
- Jet lag: Birkaç saat dilimi geçilecekse CDC'nin seyahat sağlığı rehberi, yolculuktan önceki 2–3 gün boyunca uyku saatlerinin her gün 1 saat, gidilecek yönde kaydırılmasını önerir.
- Hafif öğünler: Ağır ve yağlı yiyecekler yerine hafif yiyecekler tercih edin.
- Göz ve cilt kuruluğu: Kontakt lens kullanıyorsanız uzun uçuşlarda gözlük takmayı düşünebilir, cildinizi nemlendirebilirsiniz.
Otobüs ve otomobil yolculuklarında
CDC'nin uyarısı yalnızca uçuşlar için değildir: Otomobil ve otobüsle 4 saatten uzun süren yolculuklar da benzer bir risk taşıyabilir. Bu tür yolculuklarda:
- Otomobille seyahat ediyorsanız belirli aralıklarla mola verip birkaç dakika yürüyün.
- Otobüs molalarında araçtan inip dolaşın.
- Oturduğunuz yerde ayak bileği hareketlerini düzenli yapın.
- Yeterli su için.
Uzun yol sürücüleri için molalar, yorgunluk ve uykululuk açısından da önemlidir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda yolculuktan önce aile hekiminize ya da ilgili uzmana danışmanız önerilir:
- Daha önce pıhtı geçirdiyseniz ya da ailenizde pıhtı öyküsü varsa,
- Son 3 ay içinde ameliyat olduysanız ya da ciddi bir yaralanma geçirdiyseniz,
- Gebeyseniz ya da yakın zamanda doğum yaptıysanız,
- Aktif kanser tedavisi görüyorsanız,
- Kan sulandırıcı kullanıyorsanız ve yolculukta nasıl kullanacağınızı netleştirmek istiyorsanız,
- Kompresyon çorabının size uygun olup olmadığını öğrenmek istiyorsanız.
Yolculuk sırasında ya da sonrasında tek bacakta şişlik, ağrı, sıcaklık ya da kızarıklık fark ederseniz hekime başvurun. Ani nefes darlığı, derin nefesle artan göğüs ağrısı, kanlı öksürük, hızlı kalp atışı ya da bayılma gibi akciğer embolisini düşündüren belirtiler olursa beklemeden 112'yi arayın (yurt dışındaysanız bulunduğunuz ülkenin acil numarasını arayın).
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Kaç saatlik uçuşta pıhtı riski başlar?
CDC'ye göre uçak, otomobil ya da otobüsle 4 saatten uzun yolculuk yapan herkes pıhtı riski taşıyabilir. Risk, kişide başka risk faktörleri de varsa artar.
Uçakta bacaklarımın şişmesi normal mi?
Uzun süre oturmaya bağlı olarak her iki ayakta hafif şişlik görülebilir ve genellikle yürüdükten sonra azalır. Ancak tek bacakta belirgin şişlik, ağrı, sıcaklık ya da kızarıklık varsa pıhtı açısından değerlendirilmek üzere hekime başvurulmalıdır.
Kompresyon çorabı herkes için gerekli mi?
Hayır. CDC, bazı kişilerin dereceli kompresyon çorabından fayda görebileceğini belirtir. Size uygun olup olmadığını ve hangi türün seçilmesi gerektiğini hekiminize danışmanız önerilir.
Uçuşta ne sıklıkla kalkıp yürümeliyim?
Kaynaklar belirli bir sıklık belirtmez; CDC bacakların sık sık hareket ettirilmesini ve esneme molaları verilmesini önerir. Uygun olduğunda birkaç saatte bir kalkmak ve oturduğunuz yerde düzenli ayak bileği hareketleri yapmak pratik bir yaklaşımdır.
Pıhtı belirtileri uçuştan ne kadar sonra ortaya çıkabilir?
Belirtiler yalnızca yolculuk sırasında değil, yolculuk bittikten sonra da ortaya çıkabilir. Bu nedenle yolculuktan sonraki dönemde de bacaklardaki değişikliklere ve nefes darlığına dikkat etmek önemlidir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
