Kısaca
Hepatit A, hepatit A virüsünün (HAV) yol açtığı bulaşıcı bir karaciğer iltihabıdır; halk arasında "bulaşıcı sarılık" olarak da bilinir. Virüs çoğunlukla dışkıyla kirlenmiş su ve besinlerle ya da hasta kişiyle yakın temasla bulaşır. WHO'ya göre hepatit A, hepatit B ve C'den farklı olarak kronik (süregen) karaciğer hastalığına yol açmaz. Küçük çocuklarda çoğu zaman belirti vermeden geçer; erişkinlerde ise ateş, halsizlik, bulantı ve sarılıkla daha belirgin seyreder. Hastalığa özgü bir ilaç yoktur; temel korunma yolları el hijyeni, güvenli su ve besin ile aşıdır. Hepatit A aşısı Türkiye'de çocukluk dönemi rutin aşı takviminde yer alır.
Hepatit A nedir?
"Hepatit" sözcüğü karaciğerin iltihaplanması anlamına gelir. Virüslerin neden olduğu türlere "viral hepatit" denir; hepatit A, B ve C virüsleri farklı yollarla bulaşan ve farklı seyreden virüslerdir.
WHO, hepatit A'yı hepatit A virüsünün neden olduğu bir karaciğer iltihabı olarak tanımlar ve hastalığın hafiften ağıra kadar değişen bir tablo oluşturabildiğini belirtir. CDC'ye göre insanların çoğu kalıcı karaciğer hasarı olmadan tamamen iyileşir. Bununla birlikte nadiren, özellikle ileri yaştaki kişilerde ve kronik karaciğer hastalığı olanlarda karaciğer yetmezliği gelişebilir.
Diğer viral hepatit türleri için bkz. Hepatit B nedir? ve Hepatit C nedir?
Hepatit A nasıl bulaşır?
WHO'ya göre hepatit A virüsü esas olarak "dışkı-ağız yolu" ile bulaşır. Bu, enfekte bir kişinin dışkısındaki virüsün çok küçük miktarlarda bile başka birinin ağzına ulaşması anlamına gelir. NHS ve WHO'nun sıraladığı başlıca bulaşma yolları şunlardır:
- Dışkıyla kirlenmiş içme suyu
- Hasta kişinin hijyen kurallarına uymadan hazırladığı yiyecekler
- Kirli suda yetişmiş ya da kirli suyla yıkanmış besinler
- Hasta kişiyle yakın temas, örneğin aynı evde yaşamak ya da bez değiştirmek
- Cinsel temas ve ortak enjektör kullanımı
CDC önemli bir noktaya dikkat çeker: Virüs, belirtisi olmayan kişilerden de bulaşabilir ve kişi belirtiler başlamadan iki haftaya kadar önce virüsü yaymaya başlayabilir. Bu nedenle küçük çocuklar, belirti göstermeden evdeki diğer kişilere ve bakımlarını üstlenen erişkinlere hastalığı bulaştırabilir.
WHO'ya göre hastalık; güvenli suya erişimin kısıtlı olduğu, kanalizasyon ve hijyen koşullarının yetersiz olduğu ortamlarda daha sık görülür. WHO, bu tür koşulların yaygın olduğu düşük ve orta gelirli ülkelerde çocukların büyük çoğunluğunun 10 yaşından önce, çoğunlukla belirti göstermeden hepatit A geçirdiğini belirtir. Sanitasyon koşullarının iyi olduğu ülkelerde ise enfeksiyon daha seyrektir ve hastalık daha çok risk taşıyan ergen ve erişkinlerde görülür.
WHO ayrıca hepatit A virüsünün çevrede uzun süre dayanabildiğini ve bakterileri etkisiz hâle getirmek için kullanılan olağan gıda işleme yöntemlerine dirençli olabildiğini vurgular. Bu nedenle besin hijyeni, hepatit A'dan korunmada özel önem taşır.
Belirtileri nelerdir?
WHO'ya göre virüsle karşılaştıktan sonra belirtilerin ortaya çıkması genellikle 14–28 gün sürer. CDC bu süreyi 2–7 hafta olarak verir.
Çocuklarda
WHO'ya göre 6 yaşından küçük çocuklarda enfeksiyon çoğunlukla fark edilir belirtilere yol açmaz. CDC de küçük çocukların erişkinlere göre daha sık belirtisiz hastalık geçirdiğini belirtir.
Erişkinlerde ve büyük çocuklarda
WHO'ya göre hastalık yaş ilerledikçe daha belirgin ve ağır seyreder. NHS'in sıraladığı belirtiler:
- Ateş
- Yorgunluk, baş ağrısı ve kas ağrısı gibi grip benzeri yakınmalar
- Bulantı, kusma ve iştahsızlık
- Karnın sağ üst bölümünde ağrı
- İshal ya da kabızlık
- Koyu renkli idrar
- Açık renkli, soluk ya da gri dışkı
- Deride kaşıntı
- Sarılık: Deride ve gözlerin beyaz kısmında sararma
CDC'ye göre belirtiler çoğunlukla iki aydan kısa sürer; ancak bazı kişilerde altı aya kadar uzayabilir. NHS de hastalığın genellikle 3–6 ay içinde kendiliğinden geçtiğini belirtir. WHO'ya göre hepatit A bazen "nüks" edebilir; yani iyileşmekte olan kişi kısa süre sonra yeniden aynı tabloyla hastalanabilir. Bu ikinci atak da genellikle iyileşmeyle sonuçlanır.
Tanı nasıl konur?
WHO'ya göre hepatit A, belirtileri diğer viral hepatit türlerine benzediği için yalnızca belirtilere bakılarak ayırt edilemez. Tanı, kanda hepatit A virüsüne karşı oluşan IgM tipi antikorların gösterilmesiyle konur; bazı durumlarda virüsün genetik materyali de araştırılabilir.
Hekim ayrıca karaciğerin ne kadar etkilendiğini görmek için karaciğer enzimleri ve bilirubin gibi kan testleri isteyebilir. Bkz. Karaciğer fonksiyon testleri
Bu konuda
Hepatit A konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tedavisi ve evde bakım
WHO'ya göre hepatit A'ya özgü bir antiviral ilaç yoktur. Tedavi; dinlenme, yeterli sıvı ve beslenme ile belirtilerin hafifletilmesine dayanır. WHO, karaciğere zarar verebilecek ilaçlardan, kaçınılması gerektiğini vurgular.
NHS'in evde bakım önerileri:
- Dinlenin ve bol sıvı alın.
- Alkol kullanmayın. Alkol karaciğere ek yük getirir. Bkz. Alkol ve sağlık
- Ağrı kesicileri dikkatli kullanın. Hangi ilacı ne kadar kullanabileceğinizi eczacınıza veya hekiminize danışın.
- Kaşıntı için: Odayı serin ve havadar tutun, bol giysiler giyin, çok sıcak banyo ve duştan kaçının.
- Başkaları için yemek hazırlamayın.
- Okul ve işten uzak durun: NHS'e göre belirtiler başladıktan ya da sarılık başladıktan sonraki 7 gün boyunca okula veya işe gidilmemelidir.
Hepatit A'dan korunma
Hijyen
WHO; güvenli içme suyu, yeterli kanalizasyon ve kişisel hijyeni korunmanın temeli olarak sayar. CDC, özellikle tuvaletten sonra, bez değiştirdikten sonra ve yemek hazırlamadan ya da yemeden önce ellerin iyice yıkanmasını önerir. Bkz. El yıkama nasıl yapılmalı?
Evde hepatit A tanısı almış biri varsa:
- Hasta kişinin havlu, bardak ve çatal-kaşık gibi eşyalarını ayrı tutun.
- Tuvalet ve banyo yüzeylerini düzenli temizleyin.
- Hasta kişinin başkaları için yemek hazırlamasından kaçının.
Besin hijyeni için bkz. Mutfakta gıda güvenliği
Aşı
WHO, hepatit A'ya karşı güvenli ve etkili bir aşı bulunduğunu belirtir. T.C. Sağlık Bakanlığı'na göre hepatit A, Türkiye'de çocukluk dönemi aşı takviminde rutin olarak aşılanan 13 hastalıktan biridir. Aşının hangi aylarda yapıldığını Bebek aşı takvimi yazısında bulabilirsiniz.
CDC'ye göre aşı tam koruma için birden fazla doz gerektirir. WHO, dünyada kullanılan aşıların benzer koruma sağladığını ve bir yaşından küçük çocuklar için onaylı hepatit A aşısı bulunmadığını belirtir. NHS, aşının riskli bölgelere seyahat edenler, kronik karaciğer hastalığı olanlar ve bazı meslek grupları gibi risk taşıyan kişilere önerildiğini belirtir. Aşı geçmişini bilmeyen erişkinler, aşı ihtiyacını aile hekimleriyle konuşabilir. Bkz. Erişkin aşılama
Kimler daha fazla risk altında?
NHS ve WHO'ya göre şu kişiler hepatit A açısından daha fazla risk taşır ya da hastalığı daha ağır geçirebilir:
- Hepatit A'nın sık görüldüğü bölgelere aşısız seyahat edenler
- Hasta biriyle aynı evde yaşayanlar
- Kanalizasyon işçileri ve bazı sağlık çalışanları
- Kronik karaciğer hastalığı olanlar
- Ortak enjektör kullananlar ve korunmasız cinsel ilişkiye girenler
NHS, gebelerin, 60 yaş üzerindekilerin ve karaciğer hastalığı olanların hepatit A belirtileri yaşadıklarında hızla tıbbi yardım almalarını önerir. WHO'ya göre hepatit A'ya yakalananların çok küçük bir kısmında "fulminan hepatit" adı verilen ani karaciğer yetmezliği gelişebilir ve bu durum hayatı tehdit eder.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Hemen 112'yi arayın veya acil servise başvurun:
- Bilinç bulanıklığı, aşırı uyku hâli ya da davranışlarda ani değişiklik
- Kan kusma ya da kolayca morarma ve kanama
- Durdurulamayan kusma nedeniyle hiç sıvı alamama
- Sarılığın hızla artması ve genel durumun belirgin bozulması
Aile hekiminize başvurun (NHS):
- Hepatit A belirtileriniz varsa ve yakın zamanda hastalığın sık görüldüğü bir bölgeye seyahat ettiyseniz
- Hepatit A tanısı almış biriyle yakın temasınız olduysa
- Risk gruplarından birindeyseniz
Aynı gün tıbbi yardım alın (NHS):
- Gebeyseniz, 60 yaşın üzerindeyseniz ya da karaciğer hastalığınız varsa ve belirtileriniz başladıysa
Çocuğunuzda gözlerde sararma, koyu idrar ya da açık renkli dışkı fark ederseniz çocuk doktorunuza başvurun.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Hepatit A bulaşıcı mı, ne kadar süre bulaştırır?
Evet. CDC'ye göre kişi belirtiler başlamadan iki haftaya kadar önce virüsü yaymaya başlayabilir. NHS, belirtiler ya da sarılık başladıktan sonraki 7 gün boyunca okul ve işten uzak durulmasını önerir.
Hepatit A kronikleşir mi?
Hayır. WHO'ya göre hepatit A, hepatit B ve C'den farklı olarak kronik karaciğer hastalığına yol açmaz. Çoğu kişi tamamen iyileşir.
Hepatit A ikinci kez geçirilir mi?
CDC'ye göre hastalığı geçiren kişide bağışıklık gelişir ve yeniden hepatit A'ya yakalanmaz. Bununla birlikte WHO, iyileşme sürecinde bazen aynı hastalığın nüks edebildiğini, yani kısa süreli ikinci bir atak görülebildiğini belirtir.
Hepatit A'nın ilacı var mı?
WHO'ya göre hepatit A'ya özgü bir antiviral ilaç yoktur. Tedavi dinlenme, sıvı ve beslenme desteğiyle belirtilerin hafifletilmesine dayanır; karaciğere zarar verebilecek ilaçlardan kaçınılır.
Hepatit A aşısı kimlere yapılır?
Türkiye'de hepatit A aşısı çocukluk dönemi rutin aşı takviminde yer alır. Risk taşıyan erişkinler de aşı ihtiyacını aile hekimleriyle konuşabilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Akut gastroenterit (ishal)
- Gıda zehirlenmesi
- Hepatit A
- Hepatit B
- Hepatit C
- Sarılık
- Çocuk aşı takibi
- Erişkin aşılama danışmanlığı
- HIV ve hepatit testleri danışmanlığı
- Seyahat sağlığı danışmanlığı
- Aile Hekimliği
- Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları
- Çocuk Gastroenterolojisi
- Enfeksiyon Hastalıkları ve Klinik Mikrobiyoloji
- Gastroenteroloji
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
