Kısaca
Kuduz, hayvanlardan insana geçen ve beyni etkileyen viral bir hastalıktır. Belirtiler ortaya çıktıktan sonra tedavisi yoktur ve neredeyse her zaman ölümle sonuçlanır; ancak temastan sonra zamanında yapılan yara bakımı ve aşılamayla önlenebilir. Kedi, köpek veya başka bir memeli hayvanın ısırması, tırmalaması ya da salyasının yaraya veya göz, ağız, burun gibi alanlara değmesi "kuduz riskli temas" sayılır. Böyle bir durumda yara hemen bol su ve sabunla yıkanmalı ve aradan geçen süreye bakılmaksızın en kısa sürede bir sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.
Kuduz nedir, nasıl bulaşır?
T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü (HSGM), kuduzu insan ve memeli hayvanların çoğunda beyin dokusunda iltihaba yol açan, hayvanlardan bulaşan (zoonotik) bir hastalık olarak tanımlar. Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre insanlardaki kuduz vakalarının yaklaşık %99'undan köpekler sorumludur.
HSGM'ye göre kuduz bir hayvanın:
- Isırması veya tırmalaması,
- Salyasının sıyrık ya da çatlak deriye, göze, ağza veya buruna temas etmesi,
- Çiğ etinin ya da çiğ sütünün tüketilmesi
yoluyla bulaşır.
Hangi hayvanlar kuduz taşıyabilir?
HSGM'nin belirttiğine göre köpek, kedi, keçi, at, eşek ve inek gibi evcil hayvanlar ile kurt, tilki, çakal, domuz, ayı, sansar, kokarca, gelincik, kirpi ve köstebek gibi yabani hayvanlar kuduza yakalanabilir. DSÖ, köpek kaynaklı kuduzun kontrol altına alındığı bölgelerde yarasaların önemli bir kaynak olduğunu da belirtir.
Isırık veya tırmalamadan hemen sonra ne yapılmalı?
İlk dakikalarda yapılacaklar çok önemlidir:
- Yarayı yıkayın: DSÖ, yaranın en az 15 dakika boyunca su ve sabunla yıkanmasını önerir. HSGM de yaranın vakit kaybetmeden bol su ve sabunla iyice yıkanmasını, ardından alkol veya tentürdiyot gibi iyotlu bir antiseptik uygulanmasını önerir.
- Göz, ağız veya buruna temas olduysa: Bu bölgeler bol suyla yıkanmalıdır.
- Kanamayı kontrol edin: NHS, yaranın hafifçe sıkılarak biraz kanamasının enfeksiyon riskini azaltmaya yardımcı olabileceğini; kanama fazlaysa temiz bir bezle bastırılmasını önerir.
- Yarayı örtün: Yara kuruduktan sonra temiz bir pansumanla kapatın.
- Sağlık kuruluşuna başvurun: HSGM'ye göre kuduz riskli temas sonrası en yakın sağlık kuruluşuna en kısa sürede başvurulmalı ve hekimin düzenlediği aşı programı aksatılmadan uygulanmalıdır.
Hayvanı yakalamaya ya da öldürmeye çalışmayın; ancak mümkünse hayvanın sahipli olup olmadığını, aşı durumunu ve nerede bulunduğunu not edin. Bu bilgiler hekimin risk değerlendirmesine yardımcı olur.
Hangi durumlar "kuduz riskli temas" sayılır?
HSGM'ye göre köpek, kedi, sığır gibi kuduza yakalanabilen hayvanların ısırıkları, vücudun neresinde olursa olsun kuduz için risk oluşturur. Isırık dışında, kuduz olma ihtimali olan bir hayvanın tırmalaması ve salyasının açık yara ya da ağız, burun içi gibi mukoza zarlarıyla teması da risklidir.
DSÖ, temasları üç kategoriye ayırır:
- Kategori I: Hayvana dokunma, besleme veya sağlam derinin yalanması. Bu bir maruziyet sayılmaz; yalnız temas bölgesinin yıkanması yeterlidir.
- Kategori II: Çıplak derinin hafifçe ısırılması, kanamasız küçük sıyrık veya tırmalama. Aşılama gerekir.
- Kategori III: Deriyi geçen bir ya da daha fazla ısırık veya tırmalama, salyanın yara ya da mukozayla teması ve yarasa teması. Aşılamaya ek olarak kuduz immünglobulini veya antikor uygulanması gerekir.
Hangi kategoride olduğunuzu ve neye ihtiyacınız olduğunu hekim belirler. HSGM, kuluçka süresi çok değişken olduğu için temastan sonra ne kadar zaman geçmiş olursa olsun temasın değerlendirilip uygun aşılamaya başlanması gerektiğini vurgular.
Kuduz aşısı ve immünglobulin
Temas sonrası koruyucu tedaviye (profilaksi) DSÖ'nün tanımıyla üç unsur dahildir: yaranın iyice yıkanması ve bakımı, bir dizi kuduz aşısı ve gerekli durumlarda kuduz immünglobulini ya da antikor uygulaması.
HSGM'nin belirttiği önemli noktalar:
- Aşılamaya olabildiğince erken başlanmalıdır.
- Kuduz aşısı, kuduz riskli temas yaşamış çocuk ve gebeler dahil herkese yapılır.
- Aşılar, hekimin belirlediği takvime uyularak gününde yaptırılmalıdır.
- Aşılaması devam ederken yeniden riskli temas yaşayan kişide aşı şeması aynı şekilde sürdürülür.
Doz sayısı ve günleri; daha önce aşı yapılıp yapılmadığına ve temasın türüne göre hekim tarafından planlanır. Aşı günlerini kaçırmamak için takvimi not etmeniz ve kartınızı saklamanız yararlıdır.
Tetanoz da unutulmamalı
NHS, ısırıklardan sonra hekimin tetanoz aşısı durumunu da değerlendireceğini belirtir. Son tetanoz aşınızın ne zaman yapıldığını biliyorsanız bunu hekime söyleyin; bilmiyorsanız aşı kayıtlarınızı e-Nabız üzerinden de kontrol edebilirsiniz.
Bu konuda
Kuduz riskli temas (hayvan ısırığı) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
10 günlük gözlem ne demek?
HSGM'ye göre insanı ısıran kedi ve köpeklerin 10 gün süreyle gözlenmesi önerilir; kedi ve köpek dışındaki hayvanlarda ise gözlem önerilmez. Gözlemin amacı, hayvanın bu sürede kuduz belirtisi gösterip göstermediğini anlamaktır.
Gözlemin sonucu beklenirken aşılamanın ertelenip ertelenmeyeceğine hekim karar verir; kendi başınıza aşıyı bırakmayın veya başlamayı geciktirmeyin.
HSGM, hayvanlarda şu değişikliklerin kuduzu düşündürebileceğini belirtir: huyda veya hareketlerde değişim, korkaklık, sinirlilik, saldırganlık, şiddetli ısırma isteği, felç, yutkunma güçlüğü, salya akması ve kasılmalar. Bu belirtileri gösteren hayvanlardan uzak durulmalı ve belediye, muhtarlık veya il/ilçe tarım müdürlüklerine haber verilmelidir.
Hangi durumlarda kuduz aşısı gerekmez?
HSGM, bugünkü verilerle aşağıdaki durumlarda kuduz aşısına gerek olmadığını belirtir:
- Fare, sıçan, sincap, hamster, kobay, gerbil, tavşan ve yabani tavşan ısırıkları (hayvan sağlığı kurumları özel bir veri bildirmedikçe)
- Yılan, kertenkele, kaplumbağa gibi soğukkanlı hayvanların ısırıkları
- Kümes hayvanlarının ısırıkları
- Sağlam derinin yalanması, hayvana dokunma veya onu besleme
- Sağlıklı olduğu bilinen ve hâlâ sağlıklı olan bir kedi veya köpeğin 10 günden daha önce ısırması veya teması
- Sonradan kuduz olduğu anlaşılan bir hayvanın pişmiş etini yemiş ya da kaynatılmış sütünü veya bu sütten yapılmış ürünleri tüketmiş olmak
HSGM ayrıca Türkiye'de eve giren yarasaların ısırığı veya evde yarasa bulunmasında aşı gerekmediğini, doğal ortamdaki mağaralarda olan yarasa temasının ise vaka bazında değerlendirildiğini belirtir. Bu liste genel bilgidir; şüpheniz varsa kararı hekimle birlikte verin. Kuduz aşısı gerekmeyen durumlarda bile yarada enfeksiyon gelişebileceğini ve tetanoz aşısının değerlendirilmesi gerekebileceğini unutmayın.
Kuduz belirtileri ve kuluçka süresi
DSÖ'ye göre kuluçka süresi, yani virüsle karşılaşma ile belirtilerin başlaması arasındaki süre, genellikle 2–3 aydır; ancak bir hafta ile bir yıl arasında değişebilir. Bu nedenle "üzerinden zaman geçti" düşüncesiyle başvurudan vazgeçilmemelidir.
HSGM'nin saydığı insanlardaki belirtiler şunlardır: ısırılan bölgede duyu değişikliği, felç, yutma güçlüğü, sudan korkma, bilinç kaybı, kasılmalar ve kaygı bozuklukları. Belirtiler ortaya çıktıktan sonra hastalığın tedavisi yoktur; bu nedenle tek etkili yol temastan sonra zamanında korunmaktır.
Kuduzdan korunma
- Kedi ve köpeklerinize her yıl kuduz aşısı yaptırın (HSGM).
- Evcil hayvanlarınızı kontrol altında tutun, özellikle geceleri serbest bırakmayın.
- Tanımadığınız, hasta görünen veya garip davranan hayvanlara yaklaşmayın; ölü hayvanlara dokunmayın.
- Çocuklara, sahipsiz hayvanlara dokunmamalarını ve bir hayvan tarafından tırmalandıklarında ya da ısırıldıklarında mutlaka bir yetişkine haber vermelerini öğretin.
- Veteriner hekimler, hayvan bakıcıları, barınak çalışanları, mağara araştırmacıları ve kuduzun yaygın olduğu bölgelere seyahat edenler gibi yüksek risk taşıyan kişiler için HSGM temas öncesi aşılamayı önerir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Bir hayvan tarafından ısırıldıysanız, tırmalandıysanız ya da hayvanın salyası yaranıza, gözünüze veya ağzınıza temas ettiyse yarayı yıkadıktan sonra en kısa sürede bir sağlık kuruluşuna başvurun. Başvuru için aile hekiminiz ya da en yakın acil servis uygun noktalardır; aşı programı ve takip hekim tarafından planlanır.
NHS'e göre şu durumlarda da beklemeden hekime başvurulmalıdır:
- Yarada kızarıklık, şişlik, ısı artışı, akıntı veya kötü koku gibi enfeksiyon belirtileri
- El, ayak, yüz veya baş bölgesindeki ısırıklar
- İnsan ısırıkları
- Tetanoz aşısının güncel olmadığı ya da bilinmediği durumlar
Şu durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın veya acil servise gidin: büyük ve derin yara, durdurulamayan kanama, yüz veya boyunda ağır yaralanma, yaralanmadan sonra bilinç bulanıklığı ya da nefes almada güçlük.
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Kedi tırmalaması kuduz yapar mı?
Kuduza yakalanmış bir kedinin tırmalaması kuduz için risk oluşturur. HSGM, ısırık dışında tırmalamanın da kuduz riskli temas sayıldığını belirtir. Tırmalamadan sonra bölgeyi yıkayıp sağlık kuruluşuna başvurmanız gerekir.
Aşılı köpek ısırırsa yine de hastaneye gitmeli miyim?
Evet. Hayvanın aşı durumu hekimin risk değerlendirmesinde önemli bir bilgidir, ancak kararı hekim verir. Ayrıca kuduz dışında yara enfeksiyonu ve tetanoz açısından da değerlendirme gerekir.
Isırıktan günler sonra fark ettim, artık geç mi?
HSGM'ye göre kuduzun kuluçka süresi çok değişken olduğu için, temastan sonra ne kadar zaman geçmiş olursa olsun temas değerlendirilip uygun aşılamaya başlanmalıdır. Hemen bir sağlık kuruluşuna başvurun.
Gebeler ve çocuklar kuduz aşısı olabilir mi?
HSGM, kuduz aşısının kuduz riskli temasa maruz kalan çocuk ve gebeler dahil herkese yapıldığını belirtir.
Fare veya tavşan ısırığında kuduz aşısı gerekir mi?
HSGM'ye göre bugünkü verilerle fare, sıçan, sincap, hamster ve tavşan ısırıklarında insana kuduz geçişi gösterilmemiştir ve bu durumlarda kuduz aşısı genellikle gerekmez. Yine de yara bakımı ve tetanoz değerlendirmesi için hekime başvurmak uygundur.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
