Geçici iskemik atak (TİA, mini inme) nedir? Belirtileri ve önemi

Geçici iskemik atak nedir?

NHS'e göre geçici iskemik atak, beynin bir bölümüne giden kan akımının geçici olarak bozulmasından kaynaklanır; bu bozulma beynin oksijensiz kalmasına yol açar. MedlinePlus da TİA'yı beynin bir bölümüne giden kan akımının kısa bir süre durması olarak tanımlar.

Kan akımının bozulmasıyla inmeye benzer belirtiler aniden ortaya çıkar. MedlinePlus'a göre TİA'da damardaki tıkanıklık kısa sürede dağılır ve kendiliğinden çözülür; bu nedenle belirtiler geçer. MedlinePlus'a göre inmeye benzer belirtiler 24 saate kadar sürebilir; çoğu durumda 1–2 saat sürer. TİA beyin dokusunun ölümüne ve kalıcı beyin hasarına yol açmaz.

NHS'e göre TİA, inme kadar uzun sürmez. Ancak belirtiler başladığında bunun TİA mı yoksa inme mi olduğunu ayırt etmek mümkün değildir; bu yüzden her iki durumda da hemen acil yardım çağrılmalıdır. İnme hakkında bilgi için bkz. İnme belirtileri.

Belirtileri nelerdir?

NHS, TİA belirtilerini kolayca hatırlamak için İngilizce "FAST" kısaltmasını kullanır. Türkçe karşılıklarıyla:

• Yüz (Face): Yüzün bir tarafı düşmüş olabilir; kişi gülümseyemeyebilir ya da ağzı veya gözü bir yana kaymış olabilir.
• Kollar (Arms): Kişi bir kolundaki güçsüzlük ya da uyuşukluk nedeniyle iki kolunu birden kaldıramayabilir ve havada tutamayabilir.
• Konuşma (Speech): Kişi uyanık görünse bile konuşması peltek ya da anlaşılmaz olabilir veya hiç konuşamayabilir; söylenenleri anlamakta güçlük çekebilir.
• Zaman (Time): Bu belirtilerden herhangi birini görürseniz hemen 112'yi arayın.

NHS ayrıca konuşma ve görme bozukluklarını, yüzde, kollarda ve bacaklarda uyuşma ya da güçsüzlüğü TİA belirtileri arasında sayar. MedlinePlus'a göre aniden başlayan ve kısa süren şu belirtiler de görülebilir:

• Uyanıklık düzeyinde değişiklik; uykuya meyil ya da bilinç kaybı
• İşitme, görme, tat alma ve dokunma gibi duyularda değişiklik
• Bilinç bulanıklığı, bellek kaybı, okuma ya da yazmada güçlük, konuşmada veya başkalarını anlamada sorun
• Güçsüzlük, yutma güçlüğü ya da yürümede güçlük
• Baş dönmesi, denge ve koordinasyon kaybı
• Mesane veya bağırsak kontrolünde sorun
• Vücudun bir tarafında uyuşma veya karıncalanma

MedlinePlus'a göre belirtiler birkaç dakika ile 1–2 saat arasında sürüp geçer ve daha sonra yeniden ortaya çıkabilir. MedlinePlus, belirtiler geçti diye göz ardı edilmemesi gerektiğini vurgular; çünkü ileride gelişebilecek bir inmenin uyarısı olabilirler.

Belirtileri fark ettiğinizde ne yapmalı?

NHS'e göre kendinizde ya da yanınızdaki birinde TİA ya da inme belirtileri fark ettiğinizde hemen 112'yi arayıp ambulans istemeniz önemlidir. Ambulansı beklerken belirtiler kaybolsa bile kişinin hastanede değerlendirilmesi gerekir.

MedlinePlus'a göre TİA belirtileri hastaneye varıldığında geçmiş olabilir; yine de hemen değerlendirme yapılması önemlidir. Belirtiler geçmezse, tüm tedaviler ne kadar erken verilirse o kadar etkili olur. MedlinePlus'a göre TİA geçiren biri izleyen günler ve haftalar içinde inme geçirme açısından da yüksek risk altındadır.

Neden olur?

NHS'e göre TİA sırasında beyne oksijenden zengin kan taşıyan damarlardan biri tıkanır. Bu tıkanıklık genellikle vücudun başka bir yerinde oluşup beyne kan taşıyan damarlara ulaşan bir kan pıhtısından kaynaklanır; yağlı madde parçaları ya da hava kabarcıkları da tıkanıklığa yol açabilir.

MedlinePlus'a göre beynin bir bölümüne kan akımının kesilmesine şunlar yol açabilir:

• Beyindeki bir atardamarda pıhtı oluşması
• Vücudun başka bir yerinde, örneğin kalpte oluşan pıhtının beyne taşınması
• Damar yaralanmaları
• Beyindeki ya da beyne giden bir damarda daralma

NHS'e göre boyundaki şah damarları (karotis arterler), beyne kan taşıyan ana damarlardır; bu damarlar tıkandığında ameliyat gerekebilir.

Risk etkenleri

NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca risk etkenleri şunlardır:

• Yüksek tansiyon: MedlinePlus'a göre TİA ve inme için ana risk etkenidir. Bkz. Yüksek tansiyon
• Atriyal fibrilasyon: Bir tür düzensiz kalp atışı. Bkz. Atriyal fibrilasyon
• Diyabet: Bkz. Tip 2 diyabet
• Yüksek kolesterol: Bkz. Yüksek kolesterol
• Sigara ve alkol: NHS düzenli olarak aşırı miktarda alkol içmeyi, MedlinePlus alkol ve keyif verici madde kullanımını risk etkenleri arasında sayar.
• Obezite
• Yaş: NHS ve MedlinePlus 55 yaş üzerini risk etkeni olarak sayar.
• Daha önce TİA ya da inme geçirmiş olmak (MedlinePlus)
• Ailede inme öyküsü, erkek olmak ve anormal kan pıhtılaşmasına yatkınlık (MedlinePlus)
• Kalp hastalığı ve bacaklarda damar daralmasına bağlı dolaşım bozukluğu (MedlinePlus)
• Köken: NHS'e göre Asya, Afrika ya da Karayip kökenli kişilerde risk daha yüksektir.

NHS'e göre daha önce TİA ya da inme geçirmiş olun ya da olmayın, gelecekte bu durumların riskini azaltmanın birkaç yolu vardır. MedlinePlus da TİA sonrasında risk etkenlerini yönetmek için hekim kontrollerine devam etmenin gelecekte inme olasılığını azaltabileceğini belirtir.

TİA sonrası hangi tetkikler yapılır?

NHS'e göre TİA geçirdiği düşünülen kişi, belirtiler başladıktan sonraki 24 saat içinde bir uzmana yönlendirilmelidir. MedlinePlus'a göre son 48 saat içinde TİA geçirdiyseniz, nedenin araştırılması ve izlenmeniz için büyük olasılıkla hastaneye yatırılırsınız.

MedlinePlus'a göre TİA tanısı yalnızca tıbbi öyküye dayanarak konabilir. Hekim kalp ve damar sorunlarını, sinir ve kas sorunlarını araştırmak için ayrıntılı bir fizik muayene yapar; steteskopla kalbi ve atardamarları dinler. Boyundaki şah damarında düzensiz kan akımına bağlı anormal bir ses (üfürüm) duyulabilir. MedlinePlus'a göre inmeyi ya da belirtilere yol açabilecek başka bozuklukları araştırmak için şu tetkikler kullanılabilir:

• Beyin tomografisi veya MR: MedlinePlus'a göre inme bu tetkiklerde değişiklik gösterebilir; TİA ise göstermez. Bkz. MR nedir?
• Anjiyografi: Hangi damarın tıkalı olduğunu ya da kanadığını görmek için klasik, BT ya da MR anjiyografi yapılabilir.
• Ekokardiyografi: Hekim kalpten kaynaklanan bir pıhtıdan şüpheleniyorsa yapılabilir.
• Boyun damarlarının dupleks ultrasonu (karotis Doppler): Şah damarlarında daralma olup olmadığını gösterir. Bkz. Doppler ultrason nedir?
• EKG ve kalp ritmi izlemi: Düzensiz kalp atışını araştırmak için. Bkz. EKG nedir?
• Risk etkenlerine yönelik testler: Yüksek tansiyon, kalp hastalığı, diyabet ve yüksek kolesterol gibi risk etkenlerini ve nedenleri araştıran testler
• EEG: Belirtilerin nöbete bağlı olmadığını doğrulamak için

Tedavi nasıl yapılır?

TİA'da tedavinin amacı yeni bir TİA'yı ya da inmeyi önlemektir. NHS'e göre belirtiler geçse bile bunun için tedavi gerekir; tedavi kişinin yaşı ve tıbbi geçmişi gibi bireysel koşullarına göre belirlenir. NHS'e göre inme riskini azaltmak için yaşam tarzı değişiklikleri önerilir ve TİA'nın nedenini tedavi eden ilaçlar verilir. MedlinePlus'a göre tedavi şunları içerebilir:

• Altta yatan hastalıkların tedavisi: Gerektiğinde yüksek tansiyon, kalp hastalığı, diyabet, yüksek kolesterol ve kan hastalıklarının tedavisi
• Pıhtı önleyici ilaçlar: Kanın pıhtılaşmasını azaltan kan sulandırıcı ilaçlar verilebilir. Hangi ilacın uygun olduğuna hekim karar verir; bu ilaçlara hekim önerisi olmadan başlamayın ve bırakmayın.
• Şah damarı ameliyatı: NHS ve MedlinePlus'a göre boyun damarları tıkalı olan bazı kişilerde damarı açmaya yönelik bir ameliyat (karotis endarterektomi) gerekebilir.
• Kalp sorunlarının tedavisi: MedlinePlus'a göre düzensiz kalp atışı (atriyal fibrilasyon) ya da başka kalp sorunları varsa, ileride gelişebilecek sorunları önlemek için bunlar da tedavi edilir.
• Yaşam tarzı değişiklikleri: MedlinePlus sigarayı bırakmayı, daha fazla egzersiz yapmayı ve daha sağlıklı beslenmeyi önerir.

İnmeden korunma

NHS'e göre TİA çoğu zaman ardından bir başkasının gelebileceğinin ve yakın gelecekte hayatı tehdit eden bir inme riskinin yüksek olduğunun işaretidir. NHS, daha önce TİA ya da inme geçirmiş olsanız da olmasanız da riski azaltmak için şunları önerir:

• Sağlıklı kilonuzu koruyun.
• Sağlıklı ve dengeli beslenin.
• Düzenli egzersiz yapın.
• Alkolü sınırlayın.
• Sigara içmeyin; bırakmak için destek alın.

MedlinePlus'a göre TİA ve inmeden korunmak için hekiminizin talimatlarına uymanız gerekir; büyük olasılıkla yaşam tarzı değişiklikleri yapmanız ve yüksek tansiyon ya da yüksek kolesterol için ilaç kullanmanız önerilecektir. Kontrol randevularınıza gitmek, risk etkenlerinizin yönetilmesine yardımcı olur. Hekiminizin başladığı ilaçları, kendinizi iyi hissetseniz bile kendi başınıza bırakmayın; yan etki yaşarsanız hekiminizle konuşun. Aile bireylerinizin de inme belirtilerini ve 112'yi aramanın önemini bilmesi yararlı olur.