Doppler ultrason nedir, damarlarda neyi gösterir?

Doppler ultrason nedir?

Cleveland Clinic'in tanımına göre Doppler ultrason, ses dalgalarıyla dolaşım sistemi içinde hareket eden kanın görüntülerini oluşturan bir testtir. Test, kanın atardamarlarda veya toplardamarlarda hangi yönde ve ne hızda aktığını gösterir.

Klasik ultrasonda (USG) cihazın ucundaki prob adı verilen başlık vücuda yüksek frekanslı ses dalgaları gönderir ve dokulardan geri dönen yankılardan bir görüntü oluşturur. Doppler ultrason aynı cihazla yapılır; ancak yazılım, hareket eden kan hücrelerinden geri yansıyan seslerdeki değişikliği de hesaplar. Bu sayede hekim yalnızca damarın biçimini değil, içindeki akışın düzenli olup olmadığını da görebilir.

Doppler etkisi nasıl çalışır?

Test, adını 19. yüzyılda yaşamış fizikçi Christian Doppler'den alır. Cleveland Clinic'in aktardığına göre Doppler, hareket eden cisimlerden yansıyan ses dalgalarını ölçmenin bir yolunu bulmuştur.

Günlük yaşamdan bir örnek bu etkiyi anlamayı kolaylaştırır: Yaklaşan bir ambulansın siren sesi daha tiz, uzaklaşırken daha pes duyulur. Sesin kaynağı ya da yansıdığı cisim hareket ettiğinde ses dalgasının frekansı değişir. Doppler ultrason da vücuda gönderilen ses dalgaları ile kan hücrelerinden geri dönen yankı arasındaki bu perde (frekans) farkını ölçer. Cleveland Clinic'e göre cihaz bu farktan yola çıkarak kanın akış yönünü ve hızını hesaplar.

Damar daraldığında, tıpkı bir hortumun ucunu sıktığınızda suyun hızlanması gibi, daralmış bölgede kan daha hızlı akar. Pıhtıyla tıkanmış bir toplardamarda ise akış hiç saptanmayabilir. Hekim, bu hız ve akış örüntülerine bakarak damarda bir sorun olup olmadığını değerlendirir.

Doppler ultrason türleri

Cleveland Clinic, Doppler ultrasonun birkaç türünü sıralar:

• Renkli Doppler: Bilgisayar ses dalgalarını renklere dönüştürür. Ekranda genellikle farklı renkler, kanın proba doğru mu yoksa ondan uzağa mı aktığını gösterir.
• Spektral Doppler: Kan akışını zamana göre bir grafik olarak gösterir. Akışın ne kadar hızlı olduğunu ve damarın ne kadar daraldığını sayısal olarak değerlendirmeye yardımcı olur.
• Dupleks ultrason: Klasik ultrason görüntüsünü Doppler ile birleştirir. Damarın genişliğini ve tıkanıklıkları göstermeye yardımcı olur; damar incelemelerinde en sık kullanılan yaklaşımdır.
• Power (güç) Doppler: Akışın yönünü göstermez ama çok yavaş akışları bile saptayabilir. Küçük damarlar veya organ içindeki kanlanma için yararlıdır.
• Transkraniyal Doppler: Beyindeki kan akışını inceler. Cleveland Clinic'e göre inme veya beyin zarı altındaki kanamaların değerlendirilmesinde kullanılır.

Hangi durumlarda istenir?

MedlinePlus, kol ve bacak Doppler ultrasonunun büyük atardamar ve toplardamarlardaki kan akışını incelemek için yapıldığını belirtir. Bu test şu durumların tanısında yardımcı olabilir:

• Derin ven trombozu (DVT): Bacak veya koldaki derin toplardamarlarda pıhtı oluşması
• Ateroskleroz ve periferik arter hastalığı: Atardamar duvarında yağ birikmesi sonucu daralma
• Venöz yetmezlik: Toplardamar kapakçıklarının iyi çalışmaması sonucu kanın geri kaçması; varislerin değerlendirilmesinde önemlidir
• Yüzeyel tromboflebit: Deriye yakın toplardamarlarda iltihaplanma ve pıhtı

MedlinePlus ayrıca testin, atardamar onarımı veya baypas ameliyatı yapılmış kişilerde kan akışının izlenmesinde de kullanıldığını belirtir.

Cleveland Clinic'in listesi bunlara ek olarak şunları da kapsar:

• Damarlarda daralma ve tıkanıklıklar
• Damar yaralanmaları
• Nakledilen organın kanlanmasının değerlendirilmesi
• Böbreğe giden damarlardaki daralmaya bağlı tansiyon yüksekliğinin araştırılması
• Damar kökenli tümörler

Uygulamada boyun damarlarının (karotis arterler) Doppler incelemesi inme riskinin değerlendirilmesinde, karın içindeki ana atardamarın incelenmesi ise anevrizma (damar genişlemesi) araştırılmasında da kullanılabilir. Gebelikte bebeğin ve plasentanın kanlanmasını değerlendirmek için yapılan Doppler incelemeleri ise kadın doğum hekiminin izlem planının parçasıdır.

Tetkik nasıl yapılır?

İşlem genellikle radyoloji bölümünde ya da damar laboratuvarında yapılır:

1. İncelenecek bölgedeki giysiler çıkarılır; MedlinePlus, giysilerin bu bölgeden uzaklaştırılmasının tek hazırlık olduğunu belirtir.
2. Cilde su bazlı bir jel sürülür. Jel, ses dalgalarının prob ile cilt arasında iletilmesini sağlar.
3. Uygulayıcı probu damarın üzerinde gezdirir. Bu sırada cihazdan akışa ait "vuşş" benzeri sesler duyulabilir; bu normaldir.
4. MedlinePlus'a göre bacak atardamarları incelenirken uyluk, baldır ve ayak bileği gibi farklı noktalara tansiyon manşonları takılarak basınçlar da karşılaştırılabilir.
5. Toplardamarlarda pıhtı araştırılırken uygulayıcı probla damarın üzerine bastırabilir. MedlinePlus, sağlıklı bir toplardamarın bastırınca kapandığını, pıhtı varsa kapanmadığını; bu baskı sırasında bazı kişilerin hafif bir acı hissedebileceğini belirtir.

Cleveland Clinic, işlemin genellikle 30 ile 60 dakika sürebildiğini ve acı vermediğini belirtir. İşlem bittiğinde jel silinir ve günlük yaşamınıza dönebilirsiniz.

Hazırlık gerekir mi?

Kol ve bacak incelemelerinde çoğunlukla özel bir hazırlık gerekmez. Cleveland Clinic, bazı incelemelerde, özellikle karın içi damarlar değerlendirilecekse, belirli bir süre aç kalınmasının istenebileceğini belirtir. Kurum ayrıca sigara ve nikotin içeren ürünlerin damarları daraltabileceği için testten en az iki saat önce kullanılmamasının istenebileceğini aktarır. Size verilen hazırlık talimatlarına uyun.

Sonuçlar ne anlatır?

MedlinePlus'a göre normal bir sonuç, damarlarda daralma, pıhtı veya tıkanma bulgusu olmadığı ve atardamarlarda kan akışının normal olduğu anlamına gelir.

Anormal sonuçlar şunları gösterebilir:

• Atardamarda tıkanıklık veya daralma
• Toplardamarda pıhtı
• Atardamarda genişleme
• Toplardamarın kapanması
• Venöz reflü, yani kanın toplardamarda ters yönde akması

Raporda sık geçen terimler

Doppler raporları, hasta açısından anlaşılması zor terimler içerebilir. Sık karşılaşılan bazı kavramlar şunlardır:

• Stenoz: Damarın daralması. Raporda çoğu zaman daralmanın yaklaşık derecesi de belirtilir.
• Plak: Atardamar duvarında yağ, kalsiyum ve başka maddelerin birikmesiyle oluşan kabarıklık.
• Trombüs: Damar içindeki pıhtı. "Akut" ifadesi yeni, "kronik" ifadesi daha eski bir pıhtıyı düşündürebilir.
• Reflü veya yetmezlik: Toplardamar kapakçıkları yeterince kapanmadığı için kanın bir süre ters yönde akması.
• Akım hızı: Kanın damardaki hızı. Daralmış bölgede hızın artması, daralmanın derecesi hakkında fikir verir.
• Kompresibilite: Probla bastırıldığında toplardamarın kapanabilmesi. Kapanmaması pıhtı bulgusu olabilir.

Bu terimlerin sizin için ne anlama geldiğini, raporu tek başına yorumlamak yerine tetkiki isteyen hekiminize sormanız en sağlıklı yoldur.

Cleveland Clinic, sonuçların çıkmasının bir haftayı bulabileceğini belirtir; ancak acil bir pıhtı kuşkusu gibi durumlarda değerlendirme çok daha hızlı yapılır. Bulgular, şikâyetleriniz ve muayene sonuçlarıyla birlikte tetkiki isteyen hekim tarafından yorumlanır. Gerekirse BT anjiyografi, MR anjiyografi veya kateter anjiyografi gibi ek incelemeler istenebilir.

Riskleri ve sınırları

MedlinePlus, bu işlemin bir riski olmadığını belirtir. Cleveland Clinic de testin iğne, enjekte edilen boya veya radyasyon içermediğini vurgular. Bu nedenle gebelikte ve gerektiğinde tekrar tekrar uygulanabilir.

Bununla birlikte Doppler ultrasonun bazı sınırları vardır:

• Sonuç, uygulayıcının deneyimine ve kullanılan cihaza bağlıdır.
• Fazla kilo, belirgin bacak şişliği, bandaj veya alçı bazı damarların görülmesini zorlaştırabilir.
• Kemik ve hava ses dalgalarını geçirmediğinden bazı bölgelerdeki damarlar iyi değerlendirilemeyebilir.
• Normal bir sonuç her zaman tüm sorunları dışlamaz; şikâyetler sürerse hekim başka testler isteyebilir.