İstemsiz kilo kaybı: nedenleri ve ne zaman önemlidir?

İstemsiz kilo kaybı nedir?

Vücut ağırlığı gün içinde ve mevsimden mevsime birkaç kilo kadar değişebilir. Bilinçli olarak diyet yaptığınızda ya da daha fazla hareket ettiğinizde kilo vermeniz de beklenen bir durumdur. İstemsiz kilo kaybından ise kişi böyle bir çaba göstermediği hâlde kilosunun azalması anlaşılır.

NHS istemsiz kilo kaybını, beslenme ya da egzersiz düzeni değişmeden kilo verilmesi olarak tanımlar. MedlinePlus ise şu ölçütü kullanır: Bilinen bir neden olmadan, altı ile on iki ay ya da daha kısa sürede yaklaşık 4,5 kilogram veya olağan vücut ağırlığının yüzde beşi kadar kilo kaybı. Örneğin 70 kilogram olan bir kişi için yüzde beş, yaklaşık 3,5 kilograma karşılık gelir.

Kilo kaybını fark etmek her zaman kolay değildir. Kendinizi düzenli tartmıyorsanız giysilerinizin bollaşması, kemerinize yeni delik açma ihtiyacı ya da çevrenizdekilerin "zayıflamışsın" demesi ilk işaretler olabilir. Bu nedenle tartı ölçümlerinizi ara sıra not etmek, değişiklikleri hekiminizle paylaşırken işinizi kolaylaştırır. Bkz. Beden kitle indeksi nedir?

İstemsiz kilo kaybının nedenleri

İstemsiz kilo kaybının pek çok olası nedeni vardır ve bazen birden fazla etken birlikte rol oynar. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca nedenler aşağıda gruplanmıştır.

Ruh sağlığı sorunları

NHS'e göre depresyon, kaygı (anksiyete), yeme bozuklukları ve obsesif kompulsif bozukluk gibi ruhsal durumlar iştahı ve yeme düzenini etkileyerek kilo kaybına yol açabilir. MedlinePlus da depresyonu ve stresi iştahsızlığın nedenleri arasında sayar. Bkz. Depresyon belirtileri

Sindirim sistemi sorunları

Bazı sindirim hastalıkları besinlerin bağırsaktan emilimini bozar ya da yemek yemeyi güçleştirir. NHS ve MedlinePlus şu örnekleri verir:

• Çölyak hastalığı. Bkz. Çölyak hastalığı
• İltihabi bağırsak hastalıkları: Crohn hastalığı ve ülseratif kolit. Bkz. Crohn hastalığı
• Uzun süren ishal ve bağırsak parazitleri
• Pankreas iltihabı: Pankreas sindirim enzimlerini yeterince salgılayamadığında besinler sindirilemez.
• Bağırsak ameliyatları
• Müshillerin aşırı kullanımı

Hormon bozuklukları

• Tiroid bezinin fazla çalışması (hipertiroidi): Metabolizmayı hızlandırarak kilo kaybına yol açabilir. Bkz. Hipertiroidi belirtileri
• Diyabet: NHS özellikle tip 1 diyabeti sayar; kan şekeri kontrolsüz yükseldiğinde vücut enerji kaynağı olarak yağ ve kas dokusunu kullanmaya başlar. Bu tabloya çoğunlukla aşırı susama ve sık idrara çıkma eşlik eder. Bkz. Tip 1 diyabet

Uzun süreli hastalıklar ve enfeksiyonlar

• Kalp yetmezliği: NHS kalp hastalıklarını, özellikle kalp yetmezliğini nedenler arasında sayar. Bkz. Kalp yetmezliği belirtileri
• KOAH: MedlinePlus, kronik obstrüktif akciğer hastalığını iştahsızlık yapabilen durumlar arasında gösterir.
• Parkinson hastalığı
• Uzun süreli enfeksiyonlar: MedlinePlus tüberküloz (verem) ve HIV/AIDS gibi enfeksiyonları sayar. Bkz. Tüberküloz (verem)

Kanser

NHS, bazı durumlarda istemsiz kilo kaybının kanser belirtisi olabileceğini belirtir. Bu nedenle özellikle başka belirtilerle birlikte olan kilo kayıplarının vakit kaybetmeden değerlendirilmesi önemlidir. Kilo kaybına dışkılama alışkanlığında değişiklik, dışkıda kan, yutma güçlüğü, sürekli öksürük ya da vücutta yeni bir şişlik eşlik ediyorsa hekime hızlıca başvurulmalıdır. Bkz. Kalın bağırsak kanseri belirtileri ve tarama

İlaçlar, beslenme ve diğer nedenler

• İlaç yan etkileri: NHS bazı ilaçların, örneğin tiroid hormonu ilaçlarının, kilo kaybına yol açabileceğini belirtir. MedlinePlus da ilaçları ve madde kullanımını iştahsızlık nedenleri arasında sayar. İlacınızı kendi başınıza bırakmayın; şüphenizi hekiminizle paylaşın.
• Yetersiz beslenme ve iştahsızlık: NHS'e göre kötü beslenme ya da iştah kaybı da istemsiz kilo kaybına yol açabilir.
• Diş ve ağız sorunları: MedlinePlus'a göre hekim diş sorunlarını da sorgular; çiğneme güçlüğü yemek yemeyi azaltabilir.

Kilo kaybı ve yetersiz beslenme

İstemsiz kilo kaybı, yetersiz beslenmenin (malnütrisyon) de önemli bir işaretidir. NHS'e göre üç ile altı ay içinde vücut ağırlığının yüzde 5–10'u ya da daha fazlasının istemeden kaybedilmesi yetersiz beslenmeye işaret edebilir. Yetersiz beslenmede kilo kaybına sürekli yorgunluk ve güçsüzlük, iştahsızlık, sık hastalanma ve hastalıklardan geç iyileşme eşlik edebilir. Giysilerin bollaşması da NHS'in dikkat çektiği belirtiler arasındadır.

NHS'e göre yetersiz beslenme açısından risk taşıyan gruplar şunlardır:

• 65 yaş ve üzerindeki yetişkinler ile beş yaşından küçük çocuklar
• Crohn hastalığı gibi sindirimi etkileyen uzun süreli hastalıkları olanlar
• Yutma güçlüğü yaşayanlar. Bkz. Yutma güçlüğü (disfaji)
• Sosyal olarak yalnız yaşayan ya da hareketi kısıtlı olan kişiler
• Maddi güçlük yaşayanlar
• Ciddi bir yaralanma ya da yanıktan sonra iyileşme dönemindekiler

İleri yaştaki yakınlarınızda giysilerin bollaşması, öğün atlama ya da yemeğe ilginin azalması gibi değişiklikler fark ederseniz bunu hekimle paylaşmanız önemlidir. NHS, bakımını üstlendiğiniz biri için endişeleniyorsanız da hekime başvurmanızı önerir.

Hekim nasıl değerlendirir?

NHS'e göre hekim önce sağlık durumunuzu sorgular, gerekirse test ya da görüntüleme ister ve nedene göre tedavi önerir veya sizi bir uzmana yönlendirir. MedlinePlus, muayenede kilonuzun ölçüleceğini ve hekimin şu konularda sorular sorabileceğini belirtir:

• Kilo kaybının ne zaman başladığı ve ne kadar hızlı olduğu
• Beslenme alışkanlıklarınız ve iştahınızdaki değişiklikler
• Egzersiz düzeniniz
• Son dönemde geçirdiğiniz hastalıklar
• Diş ve ağız sorunları, yutma güçlüğü
• Stres, ruh hâli ve uyku düzeni
• Kusma, baygınlık, aşırı açlık atakları
• Dışkılama alışkanlığındaki değişiklikler
• Aşırı susama ve sık idrara çıkma
• Saç dökülmesi
• Kullandığınız ilaçlar

Yanıtlarınıza göre kan sayımı, tiroid testleri, kan şekeri, karaciğer ve böbrek testleri gibi kan tahlilleri; gerekirse görüntüleme yöntemleri ve endoskopi ya da kolonoskopi gibi incelemeler planlanabilir. MedlinePlus, gerektiğinde bir diyetisyene yönlendirilebileceğinizi de belirtir. Bkz. Tahlil sonuçları nasıl okunur?

Randevuya hazırlık

Muayeneden önce son aylardaki kilo ölçümlerinizi, eşlik eden yakınmalarınızı ve kullandığınız tüm ilaç ve takviyelerin listesini not etmeniz değerlendirmeyi hızlandırır. Bkz. Doktor randevusuna hazırlık

Tedavi

İstemsiz kilo kaybının tedavisi, kilo kaybına yol açan nedene göre belirlenir. NHS'e göre hekim stresi azaltmaya yönelik önerilerde bulunabilir, altta yatan hastalık için tedavi önerebilir ya da sizi ilgili uzmana yönlendirebilir. MedlinePlus, nedene göre beslenme düzeninde değişiklikler ve egzersiz programları önerilebileceğini belirtir.

Kendi başınıza "kilo almak için" yüksek kalorili ürünlere ya da takviyelere yönelmeden önce nedenin araştırılması önemlidir; çünkü asıl sorun tedavi edilmeden kilo kaybı genellikle sürer.