Yutma güçlüğü (disfaji) nedir? Nedenleri, belirtileri ve tedavisi

Yutma güçlüğü nedir?

Yutmak, gün boyunca farkında olmadan sık sık yaptığımız ama aslında karmaşık bir harekettir. Dil, ağız, boğaz ve yemek borusundaki pek çok kas, beyinden gelen sinyallerle sırayla çalışarak lokmayı mideye iletir. Bu zincirin herhangi bir halkasında sorun olduğunda yutma güçleşir.

MedlinePlus yutma güçlüğünü, yiyecek ya da sıvının mideye ulaşmadan önce boğazda veya herhangi bir noktada takılı kaldığı hissi olarak tanımlar. Kabaca iki ana grupta düşünülebilir:

• Ağız ve boğaz kaynaklı (orofaringeal) yutma güçlüğü: Lokmanın ağızdan boğaza ve yemek borusunun girişine aktarılmasında sorun vardır. Çoğunlukla sinir ve kas hastalıklarıyla ilişkilidir. Öksürük, boğulma ve sıvıların burundan gelmesi sık görülür.
• Yemek borusu kaynaklı (özofageal) yutma güçlüğü: Lokma yutulur ama göğüs kemiğinin arkasında takılıyormuş gibi hissedilir. Reflü, yemek borusu daralmaları, akalazya veya tümörler gibi nedenlerle ortaya çıkabilir.

Yutma güçlüğü belirtileri

NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Yemek yerken ya da yedikten sonra öksürme veya boğulma
• Yiyeceklerin ağza, bazen de burna geri gelmesi
• Yiyeceğin boğazda veya göğüste takılı kaldığı hissi
• Yemek sırasında sesin ıslak ya da hırıltılı çıkması, boğazdan gurultu sesi gelmesi
• Yutkunduktan sonra sık boğaz temizleme
• Salya akması, çiğnemede zorluk ve çok yavaş yemek yeme
• Yutkunduktan sonra hıçkırık
• Yemek sırasında ya da sonrasında göğüste rahatsızlık

NHS'e göre yutma güçlüğü uzun sürdüğünde kilo kaybı, sıvı kaybı (dehidratasyon) ve tekrarlayan göğüs enfeksiyonları gelişebilir. Yiyecek veya sıvının soluk borusuna kaçması (aspirasyon), aspirasyon zatürresi denen akciğer enfeksiyonuna yol açabilir. Bkz. Zatürre belirtileri

Yutma güçlüğü neden olur?

NHS'e göre yutma güçlüğü çoğunlukla başka bir sağlık sorununun ya da kullanılan ilaçların sonucudur. MedlinePlus ise beyin veya sinir hastalıklarını, stres ve kaygıyı, dilin arka kısmını, boğazı ve yemek borusunu etkileyen sorunları sayar. NHS'in sıraladığı başlıca nedenler şunlardır:

Sinir sistemi hastalıkları

• İnme (felç). Bkz. İnme belirtileri
• Demans (bunama)
• Multipl skleroz
• Serebral palsi
• Parkinson hastalığı gibi hareket bozuklukları. Bkz. Parkinson hastalığı belirtileri

Sindirim sistemi ve yemek borusu sorunları

• Mide asidinin yemek borusuna kaçması (reflü). Bkz. Reflü nedir?
• Yemek borusunun alt kas halkasının gevşeyemediği akalazya. Bkz. Akalazya nedir?

Kanserler

• Ağız kanseri
• Yemek borusu kanseri

Diğer nedenler

• Antipsikotikler gibi bazı ilaçlar
• KOAH gibi solunum hastalıkları
• Öğrenme güçlüğü
• Bebeklerde yarık dudak ve damak

Bu liste her nedeni kapsamaz. Yutma güçlüğünün nedeni ancak hekim değerlendirmesi ve gerekli testlerle anlaşılabilir.

Yutma güçlüğü neden önemsenmeli?

Yutma güçlüğü yalnızca yemek yerken yaşanan bir rahatsızlık değildir; zamanla genel sağlığı da etkileyebilir. NHS, uzun süren yutma güçlüğünün şu sorunlara yol açabileceğini belirtir:

• Kilo kaybı ve yetersiz beslenme: Yemek yemek zorlaştıkça ve uzadıkça kişi daha az yemeye başlayabilir.
• Sıvı kaybı (dehidratasyon): Özellikle sıvıları yutmakta güçlük çeken kişiler yeterince su içemeyebilir. Ağız kuruluğu, koyu renkli idrar ve halsizlik bunun işaretleri olabilir.
• Tekrarlayan göğüs enfeksiyonları: Yiyecek ya da sıvının soluk borusuna kaçması akciğerlerde iltihaba neden olabilir.

Bu sorunlar özellikle ileri yaştaki kişilerde, inme geçirmiş olanlarda ve demans gibi hastalıkları bulunanlarda daha ciddi sonuçlar doğurabilir. Bu nedenle yakınlarınızda yemek sırasında sık öksürme, yemeği ağızda bekletme ya da yemekten kaçınma gibi değişiklikler fark ederseniz bunu hekimle paylaşmanız önemlidir.

Muayeneye gitmeden önce not alabilecekleriniz

Hekimin yakınmayı daha iyi değerlendirebilmesi için şu bilgileri not etmeniz faydalı olabilir:

• Yutma güçlüğü ne zaman başladı, ani mi yoksa yavaş yavaş mı gelişti?
• Katı yiyeceklerde mi, sıvılarda mı, yoksa her ikisinde mi oluyor?
• Lokma boğazda mı, yoksa göğüste mi takılıyor?
• Kilo kaybı, ses değişikliği, göğüste yanma ya da öksürük eşlik ediyor mu?
• Kullandığınız tüm ilaçların listesi

Yutma güçlüğü nasıl değerlendirilir?

NHS'e göre ilk adım genellikle aile hekimi muayenesidir. Hekim yakınmanın ne zaman başladığını, katı mı sıvı mı yiyeceklerde olduğunu, ağrı eşlik edip etmediğini ve kilo kaybını sorar. Gerekirse kişi ilgili uzmana yönlendirilir.

Değerlendirmede rol alabilecek uzmanlar ve yöntemler şunlardır:

• Yutma değerlendirmesi: NHS, yutma sorunlarında dil ve konuşma terapistlerinin yutma işlevini değerlendirebileceğini belirtir. Kişinin farklı kıvamdaki yiyecek ve sıvıları nasıl yuttuğu izlenir.
• Endoskopi: Ucunda kamera olan ince bir tüple yemek borusu ve mide incelenir. Daralma, iltihap veya tümör gibi nedenler araştırılır. Bkz. Endoskopi nedir?
• Röntgen eşliğinde yutma testleri: Kontrast madde içilerek yemek borusundan geçişin izlendiği tetkikler.
• Özofagus manometrisi: Yemek borusundaki kas kasılmalarının ve basıncın ölçüldüğü test. Akalazya gibi hareket bozukluklarında kullanılır.
• Diyetisyen değerlendirmesi: Kilo kaybı ve beslenme yetersizliği riskini değerlendirmek için.

Hangi testin gerekli olduğuna belirtilerinize göre hekiminiz karar verir.

Yutma güçlüğü nasıl tedavi edilir?

Tedavi, yutma güçlüğünün nedenine ve hangi bölgeden kaynaklandığına göre değişir. NHS'in sıraladığı seçenekler şunlardır:

• Altta yatan hastalığın tedavisi: Örneğin reflüye bağlı yakınmalarda mide asidini azaltan ilaçlar kullanılabilir.
• Yutma terapisi: Dil ve konuşma terapistleri, yutmayı güvenli hâle getiren egzersizler ve teknikler öğretebilir.
• Beslenme düzeninde değişiklik: Daha yumuşak kıvamlı yiyecekler tercih edilebilir veya sıvılar koyulaştırıcılarla daha kolay yutulur hâle getirilebilir.
• Özel yemek gereçleri: Yemeyi kolaylaştıran kaşık, bardak gibi araçlar.
• Beslenme tüpleri: Ağızdan yeterli beslenmenin mümkün olmadığı durumlarda burundan mideye uzanan bir tüp ya da doğrudan mideye yerleştirilen bir tüple (gastrostomi) beslenme sağlanabilir.
• İşlemler ve cerrahi: Daralmış bölgenin genişletilmesi, kasları gevşeten enjeksiyonlar veya ameliyat gibi seçenekler bazı nedenlerde kullanılır.

Yutma güçlüğü yaşayan kişilerin ilaçlarını nasıl alacakları da önemlidir. Tabletleri ezmek ya da kapsülleri açmak bazı ilaçların etkisini değiştirebileceği için bu konuda mutlaka eczacınıza veya hekiminize danışın.

Yemek yerken nelere dikkat edilebilir?

MedlinePlus, yutma güçlüğü olan kişilerin yemek sırasında uygulayabileceği bazı önerileri sıralar. Bu öneriler hekim ya da terapistin size özel önerilerinin yerini tutmaz:

• Yemek zamanlarını sakin ve acelesiz tutun.
• Yemek yerken olabildiğince dik oturun.
• Lokmaları küçük tutun; MedlinePlus bir çay kaşığından küçük lokmaları önerir.
• Yutmadan önce iyice çiğneyin. Bir tarafınız daha güçsüzse yiyeceği güçlü tarafta çiğneyin.
• Aynı lokmada katı ve sıvıyı karıştırmayın; katı yiyecekleri sıvıyla "aşağı itmeye" çalışmayın.
• Yutkunurken konuşmayın; yakınlarınızdan yemek sırasında size soru sormamalarını rica edebilirsiniz.
• Yemekten sonra 30–45 dakika dik durun.
• Su gibi ince kıvamlı sıvılar sizin için güçlük yaratıyorsa, hekiminiz veya terapistiniz onay vermeden bunları içmeyin.