Tip 1 diyabet nedir? Belirtileri ve yönetimi

Tip 1 diyabet nedir?

Yediğimiz besinlerin önemli bir kısmı glukoz adlı şekere dönüşerek kana geçer. Pankreastan salgılanan insülin hormonu, bu şekerin hücrelere girip enerji olarak kullanılmasını sağlar. CDC'ye göre tip 1 diyabette pankreas insülin üretmez ya da çok az üretir; insülin olmadığında şeker hücrelere giremez ve kanda birikir.

CDC, tip 1 diyabetin diyabetli kişilerin yaklaşık %5–10'unu oluşturduğunu belirtir. Diyabetlilerin büyük çoğunluğu ise tip 2 diyabet hastasıdır.

Tip 1 ile tip 2 diyabet arasındaki fark

• Tip 1 diyabet: Vücut insülin üretemez. Genellikle çocukluk ve gençlikte başlar, belirtiler kısa sürede ve belirgin biçimde ortaya çıkar. Tedavide insülin zorunludur. CDC'ye göre şu an önlenmesi mümkün değildir.
• Tip 2 diyabet: Vücut insülin üretir ancak bu insülini yeterince etkili kullanamaz (insülin direnci) ve zamanla üretim de yetersiz kalabilir. Çoğunlukla erişkinlerde görülür, yavaş ve sinsi ilerleyebilir; fazla kilo ve hareketsizlik gibi etkenlerle yakından ilişkilidir.

Tip 2 diyabet hakkında ayrıntılı bilgi için tip 2 diyabet nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Tip 1 diyabet neden olur?

CDC'ye göre tip 1 diyabetin, bağışıklık sisteminin yanlışlıkla vücudun kendi dokusuna saldırdığı otoimmün bir tepkiyle geliştiği düşünülmektedir. Bu tepki, pankreasta insülin üreten beta hücrelerini yok eder. Genetik yatkınlığın yanı sıra bazı çevresel etkenlerin, örneğin virüslerin, bu süreci tetikleyebileceği düşünülür.

CDC'nin vurguladığı önemli bir nokta şudur: beslenme ve yaşam tarzı alışkanlıkları tip 1 diyabete neden olmaz. Bu nedenle tip 1 diyabetli bir çocuğun ya da yetişkinin hastalığından kendisi veya ailesi sorumlu tutulmamalıdır.

Risk etkenleri

CDC'nin saydığı risk etkenleri şunlardır:

• Aile öyküsü: Anne, baba veya kardeşte tip 1 diyabet bulunması
• Yaş: Her yaşta görülebilir; ancak en sık çocukluk, ergenlik ve genç erişkinlikte başlar.

Tip 1 diyabet belirtileri nelerdir?

CDC'ye göre tip 1 diyabetin çok erken evresinde belirti olmayabilir; ancak belirtiler ortaya çıktığında birkaç hafta ya da birkaç ay gibi kısa bir sürede gelişebilir ve şiddetli olabilir.

NHS'in saydığı en sık belirtiler, İngilizcede "4T" olarak hatırlanır:

• Sık idrara çıkma: Özellikle gece tuvalete kalkma
• Aşırı susama: Her zamankinden çok su içme
• Belirgin yorgunluk
• Açıklanamayan kilo kaybı

NHS'e göre diğer belirtiler şunlardır:

• Bulanık görme
• Nefeste tatlımsı veya meyvemsi koku (aseton benzeri)
• Kesik ve yaraların geç iyileşmesi
• Sık enfeksiyon geçirme

Çocuklarda tip 1 diyabet

NHS, çocuklarda bezlerin her zamankinden ağır olabileceğini ya da daha önce kuru kalan çocuğun yeniden yatağını ıslatmaya başlayabileceğini belirtir. Belirtiler bazen soğuk algınlığı veya bademcik iltihabı gibi başka bir hastalıkla aynı dönemde ortaya çıkar ve gözden kaçabilir. Çocuğunuz çok su içiyor, sık idrara çıkıyor ve kilo kaybediyorsa beklemeden hekime başvurun.

Diyabetik ketoasidoz: acil uyarı işaretleri

İnsülin eksikliği sürdüğünde vücut enerji için yağları yakmaya başlar ve kanda keton adı verilen asidik maddeler birikir. Bu tabloya diyabetik ketoasidoz (DKA) denir. NHS, ketoasidozun hızla tedavi edilmezse hayatı tehdit edebileceğini vurgular.

NHS'e göre sık idrara çıkma, aşırı susama ve yorgunluğa şu belirtiler eklenirse acil yardım gerekir:

• Belirtilerin hızla kötüleşmesi
• Karın ağrısı, ishal, bulantı veya kusma
• Uyku hâli veya bilinç bulanıklığı
• Her zamankinden hızlı ve derin nefes alıp verme

Tip 1 diyabet bazen ilk kez ketoasidozla fark edilir. Bu nedenle belirtileri tanımak ve vakit kaybetmeden başvurmak çok önemlidir.

Tip 1 diyabet nasıl teşhis edilir?

Tanı, kan şekerinin ölçülmesiyle başlar. Hekim; kan şekeri düzeyini, son 2–3 aylık ortalama kan şekerini gösteren HbA1c testini ve gerektiğinde idrarda veya kanda ketonları değerlendirir. CDC, belirtileri tahmin etmeye çalışmak yerine test yaptırmanın önemini vurgular. NHS, kendinizde veya çocuğunuzda tip 1 diyabetten şüpheleniyorsanız acil bir hekim randevusu alınmasını önerir. HbA1c testi hakkında bilgi için HbA1c testi nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Tip 1 diyabet tedavisi

CDC'ye göre tip 1 diyabet şu an önlenemese de etkili şekilde tedavi edilebilir. Tedavinin temel taşları şunlardır:

İnsülin

NHS'e göre tip 1 diyabetin ana tedavisi insülindir. İnsülin günde birkaç kez insülin kalemiyle deri altına uygulanır ya da sürekli insülin veren bir insülin pompasıyla verilir. İnsülinin türü, zamanlaması ve miktarı her kişi için hekim ve diyabet ekibi tarafından ayrı ayrı planlanır.

Kan şekeri izlemi

NHS, bakım planında kan şekerinin nasıl ve ne zaman ölçüleceğinin ve hedef değerlerin yer aldığını belirtir. Ölçüm parmak ucundan alınan kanla glukometre ile ya da deri altına yerleştirilen bir sensörle sürekli yapılabilir. NHS, sürekli glukoz izleme cihazlarının insülin pompalarıyla birlikte çalışan "hibrit kapalı döngü" sistemlerinde de kullanıldığını belirtir. Sürekli glukoz izleme hakkında bilgi için sürekli glukoz izleme sayfamıza bakabilirsiniz.

HbA1c kontrolleri

NHS'e göre HbA1c testi, son 2–3 ayın ortalama kan şekerini gösterir ve tip 1 diyabetli kişilere 3–6 ayda bir önerilir. Bu sonuçlar tedavinin ne kadar etkili olduğunu değerlendirmeye yardımcı olur.

Beslenme ve karbonhidrat sayımı

NHS, diyabet eğitiminde insülin miktarının yenilen ve içilenlerle nasıl eşleştirileceğinin, yani karbonhidrat sayımının öğretildiğini belirtir. Buradaki amaç, öğündeki karbonhidrat miktarını bilerek insülini buna göre ayarlayabilmektir.

Hastalık günleri, egzersiz ve diğer durumlar

NHS'e göre bakım planı; beslenme, alkol, araç kullanma, egzersiz ve hasta olunan günlerde yapılacaklar ("hastalık günü kuralları") hakkında önerileri de içerir. Ateşli bir hastalık sırasında kan şekeri ve keton düzeyleri değişebileceği için bu kuralları önceden öğrenmek önemlidir.

Tip 1 diyabetle yaşamak

Tip 1 diyabet ömür boyu süren bir hastalıktır; ancak düzenli izlem ve diyabet eğitimiyle okul, iş, spor ve sosyal yaşam sürdürülebilir. Dikkat edilmesi gereken başlıca konular şunlardır:

• Kan şekeri düşmesi (hipoglisemi): İnsülin kullanan kişilerde kan şekeri düşebilir. Belirtileri tanımak ve ne yapılacağını bilmek önemlidir; ayrıntılar için kan şekeri düşmesi (hipoglisemi) yazımıza bakabilirsiniz.
• Uzun dönem komplikasyonlar: Kan şekeri uzun süre yüksek seyrederse göz, böbrek, sinirler, kalp ve damarlarda hasar gelişebilir. Düzenli göz, böbrek ve ayak kontrolleri bu sorunları erken yakalamaya yardımcı olur.
• Okul ve iş ortamı: Öğretmenlerin, iş arkadaşlarının veya yakınların hipoglisemi belirtilerini ve ne yapılacağını bilmesi güvenliği artırır.
• Ruhsal destek: Ömür boyu süren bir hastalıkla yaşamak zorlayıcı olabilir. Diyabet ekibinden, psikolojik danışmanlardan ve destek gruplarından yardım istemek normaldir.

Tip 1 diyabet için hangi doktora gidilir?

Belirtileri olan kişiler için ilk başvuru noktası aile hekimi veya acil servistir. Tanı konduktan sonra çocuklar çocuk endokrinolojisi, yetişkinler ise endokrinoloji ve metabolizma uzmanları tarafından izlenir. Diyabet hemşiresi ve diyetisyen de tedavi ekibinin önemli üyeleridir. İlgili doktorlar için tip 1 diyabet konu sayfamıza bakabilirsiniz.