Karotis Doppler ultrasonografi nedir, neden yapılır?

Şah damarları nedir, neden önemlidir?

Karotis arterleri, boynun iki yanında birer tane bulunan ve kalpten çıkan kanı beyne ve başa taşıyan iki büyük atardamardır. Türkçede "şah damarı" olarak da bilinirler.

Zamanla bu damarların iç duvarında yağ, kolesterol ve kalsiyumdan oluşan birikintiler (plak) gelişebilir. Bu sürece ateroskleroz (damar sertliği) denir. Plak büyüdükçe damarı daraltabilir; buna karotis darlığı (stenoz) adı verilir. Daralma beyne giden kan akışını azaltabilir ya da plaktan kopan küçük parçalar beyin damarlarını tıkayabilir. Bu nedenle RadiologyInfo (Amerikan Radyoloji Koleji ile Kuzey Amerika Radyoloji Derneği'nin ortak hasta bilgilendirme sitesi), karotis ultrasonunun temel amacının inme riskini artırabilecek daralmaları saptamak olduğunu belirtir.

Karotis Doppler nedir?

MedlinePlus, karotis dupleks incelemesini şah damarlarında kanın ne kadar iyi aktığını gösteren bir ultrason tetkiki olarak tanımlar. RadiologyInfo'ya göre karotis ultrasonu iki bileşen içerir:

• Standart ultrason görüntüleri: Şah damarlarının ayrıntılı görüntülerini sağlar.
• Doppler ultrason: RadiologyInfo'ya göre vücuttaki hareketi değerlendiren özel bir ultrason tekniğidir; damarlardaki kan akışını görüp değerlendirmeyi sağlar. Doppler incelemesi genellikle karotis ultrasonunun ayrılmaz bir parçasıdır.

MedlinePlus'a göre bu tetkik şah damarlarında pıhtılaşmayı (tromboz), daralmayı (stenoz) ve tıkanmanın diğer nedenlerini saptayabilir.

Doppler tekniğinin genel çalışma ilkesi için bkz. Doppler ultrason nedir?

Hangi durumlarda istenir?

MedlinePlus ve RadiologyInfo'nun sıraladığı başlıca nedenler şunlardır:

• İnme ya da geçici iskemik atak (TİA) sonrası: MedlinePlus, inme veya geçici inme benzeri bir atak geçirmiş kişilerde şah damarlarındaki tıkanıklığı araştırmak için bu tetkikin kullanıldığını belirtir. Bkz. İnme belirtileri
• Boyunda üfürüm (bruit): Hekim stetoskopla boyun damarlarını dinlediğinde, daralmış bir damardan geçen kanın yarattığı anormal bir akış sesi duyabilir.
• Risk etkenleri: RadiologyInfo, yüksek tansiyon, diyabet, yüksek kolesterol ve ailede inme ya da kalp hastalığı öyküsü bulunan kişilerde de bu tetkikin istenebileceğini belirtir. Bazı durumlarda koroner bypass ameliyatına hazırlık sırasında da yapılır. Bkz. Yüksek tansiyon ve Yüksek kolesterol
• Ameliyat sonrası izlem: MedlinePlus ve RadiologyInfo, şah damarına yapılan ameliyatlardan sonra damarın durumunun kontrol edilmesinde kullanıldığını belirtir.
• Stent kontrolü: RadiologyInfo'ya göre şah damarında kan akışını korumak için yerleştirilen metal stentin konumunu doğrulamak için yapılabilir.
• Hematom: RadiologyInfo, boyunda pıhtılaşmış kan birikintisinin (hematom) yerini belirlemeyi de kullanım alanları arasında sayar.

Hangi durumda bu tetkikin gerektiğine, yakınmalarınız ve muayene bulgularınız göz önüne alınarak hekiminiz karar verir. MedlinePlus'a göre tetkik bir damar laboratuvarında ya da radyoloji bölümünde yapılır. Sonucunuzu, tetkiki isteyen hekimle birlikte değerlendirmeniz önemlidir.

Tetkike hazırlık

MedlinePlus'a göre karotis Doppler için özel bir hazırlık gerekmez. RadiologyInfo şu önerilerde bulunur:

• Bol, rahat giysiler ve boynu açık bırakan, yakası geniş bir gömlek ya da bluz giyin.
• Kolye gibi boyun takılarını evde bırakın ya da çekimden önce çıkarın.
• RadiologyInfo'ya göre bu inceleme için çok az hazırlık gerekir ya da hiç gerekmez.

Daha önce yapılmış inceleme raporlarınız varsa yanınızda getirebilirsiniz.

İşlem nasıl yapılır?

MedlinePlus işlemi şöyle anlatır:

1. Başınız desteklenmiş olarak sırt üstü uzanırsınız.
2. Boynunuza suda çözünen bir jel sürülür. Jel, ses dalgalarının cilde iyi iletilmesini sağlar.
3. İncelemeyi yapan kişi, prob (transdüser) adı verilen el cihazını boynunuzun yan tarafında gezdirir.
4. Probdan çıkan ses dalgaları damarlardan yansır; bilgisayar bu yansımalardan damarın içini gösteren görüntüler oluşturur.

İşlem sırasında ne hissedilir?

MedlinePlus'a göre probun bastırılmasına bağlı hafif bir baskı hissedilebilir; ağrı olmamalıdır. Doppler kaydı sırasında "hışırtı" benzeri bir ses duyabilirsiniz. MedlinePlus bunun olağan olduğunu belirtir. İnceleme bittiğinde jel silinir ve günlük yaşamınıza dönebilirsiniz.

Sonuçlar ne anlatır?

RadiologyInfo'ya göre görüntüler bir radyoloji uzmanı tarafından incelenir ve imzalı rapor, tetkiki isteyen hekime gönderilir; sonuçları sizinle bu hekim konuşur.

• Normal sonuç: MedlinePlus'a göre şah damarlarında belirgin bir tıkanma ya da daralma görülmez.
• Anormal sonuç: Damarın daraldığını gösterir. MedlinePlus, daralmanın derecesinin genellikle yüzde olarak ifade edildiğini ve anormal sonucun inme riskinin arttığını gösterebileceğini belirtir. Bu durumda ek değerlendirme ya da tedavi gerekebilir.

MedlinePlus'a göre anormal bir sonuç ateroskleroz ya da başka bir damar hastalığının işareti olabilir. Sonuca göre hekiminiz ilaç ya da cerrahi tedaviyi değerlendirmenizi, beyin anjiyografisi, BT anjiyografi ya da MR anjiyografi gibi ek tetkikler yaptırmanızı, damar sertleşmesini önlemek için sağlıklı beslenme ve yaşam tarzı izlemenizi ya da tetkiki ileride tekrarlamanızı isteyebilir.

Tetkikin sınırları

RadiologyInfo, karotis ultrasonunun bazı durumlarda sınırlı kalabileceğini belirtir:

• Boyunda yara ya da ameliyat izi üzerinde pansuman varsa inceleme zorlaşabilir.
• Boynun yapısı ve kalınlığı görüntülemeyi güçleştirebilir.
• Damar duvarındaki kalsiyum birikintileri değerlendirmeyi zorlaştırabilir.
• Düşük yankı veren yumuşak plaklar gözden kaçabilir.
• Ultrason, damarın kafatası tabanına yakın bölümü de dahil olmak üzere tüm uzunluğunu gösteremez; bu nedenle tam bir değerlendirme için BT ya da MR ile damar görüntülemesi gerekebilir.

Karotis darlığı saptanırsa ne olur?

MedlinePlus'ın karotis arter hastalığı sayfasına göre bu hastalık çoğu zaman tıkanma ya da daralma ileri düzeye ulaşana kadar belirti vermez. Belirtiler arasında hekimin stetoskopla dinlerken duyduğu üfürüm (hışırtı sesi), geçici iskemik atak ("mini inme") ya da inme olabilir. MedlinePlus'a göre geçici iskemik atak inmeye benzer, ancak yalnızca birkaç dakika sürer ve belirtiler genellikle bir saat içinde geçer. Bu nedenle Doppler'de saptanan bir daralmayı, henüz bir yakınmanız olmasa bile hekiminizle konuşun.

MedlinePlus'ın sıraladığı tedavi yaklaşımları şunlardır:

• Sağlıklı yaşam tarzı değişiklikleri
• İlaç tedavisi: Hangi ilaçların gerektiğine hekiminiz karar verir.
• Karotis endarterektomi: Şah damarındaki plağın ameliyatla temizlenmesi.
• Anjiyoplasti ve stent: Daralmış damarın balonla genişletilip içine damarı açık tutan metal bir stent yerleştirilmesi.

Hangi yaklaşımın uygun olduğuna; daralmanın derecesi, yakınmalarınızın olup olmaması, genel sağlık durumunuz ve diğer risk etkenleriniz birlikte değerlendirilerek karar verilir. MedlinePlus'a göre karotis arter hastalığı görüntüleme testleriyle doğrulanabilir; karotis dupleks sonrasında BT anjiyografi ya da MR anjiyografi gibi ek tetkikler istenebilir.

Güvenli mi?

MedlinePlus bu tetkikin bir riski olmadığını belirtir. RadiologyInfo'ya göre standart tanısal ultrasonun insanlarda bilinen zararlı bir etkisi yoktur. RadiologyInfo karotis ultrasonunun yararlarını şöyle sıralar: çoğunlukla iğne ya da enjeksiyon gerektirmez, radyasyon kullanmaz, yaygın olarak bulunur, kullanımı kolaydır, diğer görüntüleme yöntemlerinin çoğundan daha ucuzdur ve röntgende iyi görünmeyen yumuşak dokuları net gösterir. RadiologyInfo'ya göre inceleme zaman zaman geçici olarak rahatsız edici olabilir ama ağrılı olmamalıdır; şah damarlarında daralma saptanırsa beyne serbest kan akışını yeniden sağlamak için tedavi yapılabilir.