Kısaca
Diyabet (şeker hastalığı), yaşam boyu süren ve günlük kararlarla yönetilen bir hastalıktır. Diyabet eğitimi ve izlemi; kişinin kendi hastalığını tanımasını, beslenme ve hareketi düzenlemesini, kan şekerini ölçüp yorumlamasını, ilaçlarını doğru kullanmasını, düşük kan şekerini tanıyıp tedavi etmesini ve düzenli kontrollerini aksatmamasını amaçlayan bir süreçtir. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'ne (CDC) göre yeni tanı almış olsun ya da yıllardır diyabeti olsun, diyabeti olan herkes bu eğitimden yararlanabilir. Eğitim; hekim, diyabet hemşiresi ya da diyabet eğitmeni ve diyetisyenden oluşan bir ekip tarafından, bireysel ya da grup görüşmeleri biçiminde verilebilir. Düzenli izlem ise kan şekeri, tansiyon ve kolesterol hedeflerinin takibini ve göz, ayak, böbrek gibi organların kontrolünü kapsar.
Diyabet eğitimi nedir?
CDC, diyabet öz yönetim eğitimi ve desteğini, kişinin diyabeti yönetmek için gereken pratik becerileri kazanmasına, kendine güven duymasına ve destek almasına yardımcı olan bir süreç olarak tanımlar. CDC'ye göre diyabetle yaşamak zaman ve pratik gerektirir; her gün yapılan küçük öz bakım adımları zamanla birikerek fark yaratır.
ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü (NIDDK), kişiye özel bir bakım planı oluşturmak ve öz yönetim becerilerini geliştirmek için bir diyabet eğitmeni, hemşire ya da diyetisyenle çalışılmasını önerir.
Diyabet eğitimi tek seferlik bir ders değildir; tanı anında başlar ve yaşamın farklı dönemlerinde (tedavi değiştiğinde, gebelikte, yeni bir sağlık sorunu ortaya çıktığında) yeniden gözden geçirilir.
Kimler için gereklidir?
CDC'ye göre diyabeti olan herkes diyabet eğitiminden yararlanabilir. Özellikle şu durumlarda eğitim önem kazanır:
- Yeni diyabet tanısı alındığında
- İnsülin ya da yeni bir ilaç tedavisine başlanacaksa
- Kan şekeri hedeflere ulaşılamıyorsa ya da sık düşük kan şekeri yaşanıyorsa
- Gebelik planlanıyorsa ya da gebelik diyabeti tanısı konduysa (Bkz. Gebelik diyabeti)
- Çocuklar ve ergenlerde, aileleriyle birlikte
- Göz, ayak ya da böbrek sorunları gibi yeni bir sorun ortaya çıktığında
Tip 1 ve tip 2 diyabet hakkında bilgi için bkz. Tip 1 diyabet ve Tip 2 diyabet nedir?
Eğitim nasıl yapılır?
Diyabet eğitimi, kişinin ihtiyacına göre bireysel görüşmeler ya da benzer durumdaki kişilerle yapılan grup oturumları biçiminde verilebilir. CDC'ye göre hekiminiz sizi diyabet eğitmenine yönlendirebilir ve toplum içinde eğitim veren programlardan yararlanabilirsiniz. Eğitim genellikle birkaç görüşmeye yayılır; ilk görüşmelerde temel bilgiler ve acil durumlar ele alınır, sonraki görüşmelerde ölçüm sonuçlarınız birlikte değerlendirilerek bakım planı güncellenir. Uygulamalı gösterimler (örneğin ölçüm cihazının ya da insülin kaleminin kullanımı) eğitimin önemli bir bölümünü oluşturur.
Eğitimde neler öğrenilir?
CDC'nin sıraladığı yedi temel öz bakım alanı ve NIDDK'nin önerdiği konular şunlardır:
Sağlıklı beslenme
NIDDK kişiye özel bir beslenme planı yapılmasını önerir. Eğitimde karbonhidratların kan şekerine etkisi, porsiyon kontrolü, öğün düzeni ve etiket okuma gibi konular ele alınabilir.
Fiziksel etkinlik
NIDDK, haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş gibi orta yoğunlukta fiziksel etkinlik önerir. Eğitimde egzersizin kan şekerine etkisi ve egzersiz sırasında dikkat edilmesi gerekenler konuşulur.
Kan şekeri ölçümü
NIDDK'ye göre evde kan şekeri ölçümü, tehlikeli yüksek ve düşük değerlerden kaçınmaya yardımcı olur. NIDDK'ye göre birçok kişi için hedef, yemek öncesi kan şekerinin 80 ile 130 arasında, yemekten sonra ise 180'in altında olmasıdır (mg/dL birimiyle); ancak hedefler kişiye göre değişir ve hekiminizle belirlenir. Ölçüm cihazının kullanımı, ölçüm zamanlaması ve sonuçların kaydedilmesi eğitimin önemli bir parçasıdır.
İlaçların doğru kullanımı
NIDDK, ilaçların kendinizi iyi hissetseniz bile reçete edildiği şekilde kullanılmasını önerir. İnsülin kullananlara iğne tekniği, enjeksiyon bölgeleri, insülinin saklanması ve gerekiyorsa cihaz kullanımı öğretilir. Bkz. İnsülin pompası ve sürekli glukoz izlemi
Düşük kan şekerini tanıma ve tedavi etme
NIDDK, düşük kan şekerinin (hipoglisemi) tanınmasını ve nasıl tedavi edileceğinin öğrenilmesini önerir. Titreme, terleme, çarpıntı, açlık, baş dönmesi ve bilinç bulanıklığı gibi belirtiler ve yapılması gerekenler eğitimde ayrıntılı konuşulur. Bkz. Hipoglisemi
Stres ve duygusal sağlık
CDC, stresle başa çıkmayı ve duygusal uyumu öz bakımın parçaları arasında sayar. NIDDK de ruh sağlığı desteğinin önemini vurgular. Diyabetle yaşamanın getirdiği yorgunluk ve kaygı konusunda destek almaktan çekinmeyin. Bkz. Kronik hastalık ve depresyon
Uyku
NIDDK'ye göre her gece yaklaşık 7–8 saat uyumak da diyabet yönetiminin bir parçasıdır.
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Diyabetin ABC'si: izlemde takip edilen hedefler
NIDDK, diyabet izleminde "ABC" olarak özetlenen hedeflerin takip edilmesini önerir:
- A — A1C (HbA1c) testi: Son yaklaşık üç ayın ortalama kan şekerini gösterir. NIDDK'ye göre diyabeti olan çoğu kişi için hedef yüzde 7'nin altıdır; ancak hedef kişiye göre değişebilir. Bkz. HbA1c testi nedir?
- B — Kan basıncı: NIDDK'ye göre diyabeti olan bazı kişiler için hedef 130/80 mmHg'nin altıdır.
- C — Kolesterol: Hedefler sağlık ekibinizle birlikte belirlenir.
- S — Sigarayı bırakmak: NIDDK sigaranın bırakılmasını bu hedeflerin parçası olarak görür.
NIDDK'ye göre bu hedeflere ulaşmak kalp krizi, inme ve ampütasyon gibi ciddi sorunların önlenmesine yardımcı olur.
Düzenli kontroller
NIDDK, diyabeti olan kişilerin göz, böbrek, ayak ve diş sağlığının düzenli kontrol edilmesini ve grip aşısı gibi koruyucu önlemlerin ihmal edilmemesini önerir.
- Göz: ABD Ulusal Göz Enstitüsü (NEI), diyabeti olan herkesin en az yılda bir kez göz bebeği büyütülerek yapılan göz muayenesi yaptırmasını önerir. Bkz. Diyabetik retinopati
- Ayak: NIDDK, her sağlık kontrolünde ayakların muayene edilmesini ve yılda en az bir kez kapsamlı ayak muayenesi yapılmasını önerir. Bkz. Diyabetik ayak
- Böbrek: Böbrek işlevleri kan ve idrar testleriyle izlenir.
- Diş: Diş ve diş eti sağlığı düzenli kontrol edilir.
Eğitime ve kontrollere nasıl hazırlanılır?
- Kan şekeri ölçüm sonuçlarınızı, ölçüm cihazınızı ya da kayıtlarınızı yanınızda götürün.
- Kullandığınız tüm ilaçların ve insülinlerin listesini hazırlayın.
- Son kontrolden bu yana yaşadığınız düşük ya da yüksek kan şekeri ataklarını not edin.
- Beslenme ve hareket alışkanlıklarınızla ilgili sorularınızı yazın.
- Mümkünse bir aile üyenizle birlikte katılın; özellikle düşük kan şekerinde yapılacakları yakınlarınızın da bilmesi yararlıdır.
Sağlık ekibi
NIDDK'ye göre kapsamlı diyabet bakımı; aile hekimi ya da dahiliye uzmanı, endokrinoloji uzmanı, diyabet eğitmeni ya da hemşiresi, diyetisyen, göz, diş ve böbrek uzmanları, eczacı ve sosyal hizmet uzmanı gibi birçok sağlık profesyonelinin birlikte çalışmasını gerektirebilir. CDC'ye göre hekiminiz sizi diyabet eğitmenine yönlendirebilir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın:
- Bilinç bulanıklığı, bayılma ya da nöbet (ağır düşük kan şekeri olabilir)
- Şiddetli kusma, derin ve hızlı soluma, nefeste meyvemsi koku, aşırı uyku hâli (çok yüksek kan şekerine bağlı acil durumlar olabilir)
- Göğüs ağrısı ya da inme belirtileri
Hekime ya da diyabet ekibinize başvurun:
- Kan şekeriniz sık sık hedeflerin dışına çıkıyorsa
- Sık düşük kan şekeri yaşıyorsanız
- İlaçlarınızı kullanmakta zorlanıyor ya da yan etki yaşıyorsanız
- Ayakta iyileşmeyen yara, görmede değişiklik gibi yeni bir sorun fark ettiyseniz
- Diyabetle baş etmekte duygusal olarak zorlanıyorsanız
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Diyabet eğitimini kimler verir?
NIDDK'ye göre diyabet eğitmeni, hemşire ya da diyetisyen eğitim ve destek sağlayabilir. Hekiminiz eğitimin planlanmasında yol gösterir ve CDC'ye göre sizi diyabet eğitmenine yönlendirebilir.
Yıllardır diyabetim var, yine de eğitim almalı mıyım?
Evet. CDC'ye göre yeni tanı almış olsun ya da yıllardır diyabeti olsun, diyabeti olan herkes diyabet öz yönetim eğitimi ve desteğinden yararlanabilir. Tedavi değiştiğinde ya da yeni bir sorun ortaya çıktığında eğitimin yenilenmesi yararlı olur.
HbA1c hedefim ne olmalı?
NIDDK'ye göre diyabeti olan çoğu kişi için hedef yüzde 7'nin altıdır; ancak yaş, diğer hastalıklar ve düşük kan şekeri riski gibi etkenlere göre hedef değişebilir. Size uygun hedefi hekiminizle belirleyin.
Diyabette ne kadar egzersiz yapmalıyım?
NIDDK, haftada en az 150 dakika tempolu yürüyüş gibi orta yoğunlukta etkinlik önerir. Egzersize başlamadan önce, özellikle insülin ya da kan şekerini düşüren ilaçlar kullanıyorsanız, hekiminizle konuşun.
Kan şekerimi ne sıklıkla ölçmeliyim?
Ölçüm sıklığı, diyabetin türüne, kullandığınız ilaçlara ve kan şekeri hedeflerinize göre değişir. NIDDK'ye göre evde ölçüm, tehlikeli yüksek ve düşük değerlerden kaçınmaya yardımcı olur. Size uygun ölçüm planını hekiminiz ve diyabet ekibinizle birlikte belirleyin.
Diyabet eğitimi için nereye başvurulur?
Aile hekiminiz, iç hastalıkları ya da endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanınız sizi diyabet eğitimi veren ekiplere yönlendirebilir. Çocuklarda bu süreç çocuk endokrinolojisi ekipleriyle yürütülür.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Diyabetik ayak
- Diyabetik retinopati
- Düşük kan şekeri (hipoglisemi)
- Gebelik diyabeti
- Gizli şeker (prediyabet)
- Tip 1 diyabet
- Tip 2 diyabet
- Diyabet eğitimi ve izlemi
- Göz dibi muayenesi
- HbA1c testi
- İnsülin pompası ve sürekli glukoz izlemi
- Aile Hekimliği
- Çocuk Endokrinolojisi
- İç Hastalıkları
- Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
