Kısaca
Diyabetik ayak, şeker hastalığının (diyabet) ayaklarda yol açtığı sorunların genel adıdır. Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri, ayaklardaki sinirlere (diyabetik nöropati) ve damarlara zarar verebilir. His azaldığı için küçük kesikler, su toplamaları ya da ayakkabı vurukları fark edilmeyebilir; kan dolaşımı da zayıfladığı için bu yaralar geç iyileşir ve enfeksiyon kapabilir. ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'ne (CDC) göre diyabeti olanların yaklaşık yarısında bir tür sinir hasarı bulunur. Tedavi edilmeyen ayak yaraları ağır enfeksiyonlara ve ampütasyona (parmak, ayak ya da bacağın bir kısmının kesilmesi) yol açabilir. Günlük ayak kontrolü, doğru ayak bakımı, uygun ayakkabı, kan şekerinin kontrolü ve düzenli hekim muayenesi bu sorunları önlemenin temelidir.
Diyabet ayakları nasıl etkiler?
ABD Ulusal Diyabet, Sindirim ve Böbrek Hastalıkları Enstitüsü (NIDDK) diyabetin ayaklarda iki ana soruna yol açtığını belirtir:
Sinir hasarı (diyabetik nöropati)
NIDDK'ye göre diyabete bağlı sinir hasarı ayaklarda karıncalanma ve ağrıya yol açabilir ve zamanla ayaklarda his kaybına neden olabilir. His azaldığında kişi ayağındaki bir kesiği, su toplamasını, sıcak bir yüzeye basmayı ya da ayakkabıya giren küçük bir taşı fark etmeyebilir. CDC'ye göre sinir hasarı bazen hiçbir belirti vermeden de gelişebilir. Bkz. Periferik nöropati
Kan dolaşımının azalması
NIDDK'ye göre diyabet ayaklara giden kan akımını azaltabilir. Kan akımı azaldığında yaralar ve enfeksiyonlar daha zor iyileşir. CDC, sigaranın ayaklara giden kan akımını azalttığını ve bu nedenle diyabeti olanlar için özellikle zararlı olduğunu vurgular.
Bu iki sorun bir araya geldiğinde, fark edilmeyen küçük bir yara büyüyebilir, derinleşebilir ve enfeksiyon kapabilir.
Hangi ayak sorunları gelişebilir?
NIDDK'nin saydığı başlıca sorunlar şunlardır:
- Kesik ve yaraların enfeksiyonu
- Nasır ve deri kalınlaşmaları: Basınç alan bölgelerde oluşur; içinde kurumuş kan görülmesi alttaki dokunun zarar gördüğüne işaret edebilir.
- Ülser (açık yara): Özellikle ayak tabanında, basınç alan bölgelerde gelişebilen, geç iyileşen yaralar
- Kangren: Tedavi edilmeyen ağır enfeksiyonlarda dokunun ölmesi
- Ampütasyon: Ağır durumlarda parmak, ayak ya da bacağın bir kısmının cerrahi olarak alınması
- Charcot ayağı: NIDDK'ye göre sinir hasarı nedeniyle ayak kemiklerinin yer değiştirmesi ve ayağın tabanının "sallanan sandalye" biçimine benzer şekilde bozulmasıdır; kızarıklık, ısı artışı ve şişlik eşlik edebilir.
Ayak mantarı ve tırnak sorunları da diyabeti olanlarda deri bütünlüğünü bozarak enfeksiyona zemin hazırlayabilir. Bkz. Ayak mantarı
Uyarı işaretleri
NIDDK ve CDC'ye göre şu belirtilere dikkat edilmelidir:
- Ayaklarda ya da bacaklarda karıncalanma, yanma, ağrı ya da uyuşma
- Ayakta hissin azalması; sıcak-soğuğu ya da dokunmayı iyi hissedememe
- Birkaç gün içinde iyileşmeyen kesik, su toplaması ya da yara
- Derinin kızarması, ısınması ve ağrıması
- Ayakta şişlik
- İçinde kurumuş kan bulunan nasırlar
- Kararan ve kötü kokan yaralar
- CDC'ye göre bacaklarda tüy dökülmesi (dolaşım sorununu düşündürebilir)
- Ayağın biçiminde değişiklik
Günlük ayak bakımı
NIDDK ve CDC'nin önerdiği günlük ayak bakımı adımları şunlardır:
- Her gün ayaklarınızı kontrol edin: Kesik, kızarıklık, şişlik, yara, su toplaması ve nasır olup olmadığına bakın. Parmak aralarını da kontrol edin. Ayak tabanınızı göremiyorsanız ayna kullanın ya da bir yakınınızdan yardım isteyin.
- Her gün yıkayın: NIDDK'ye göre ayaklar ılık suyla (yaklaşık 32–35 °C) yıkanmalıdır. His azaldığı için suyun sıcaklığını ayağınızla değil, dirseğinizle ya da bir termometreyle kontrol edin. Ayaklarınızı iyice, özellikle parmak aralarını kurulayın; NIDDK parmak aralarına pudra kullanılabileceğini belirtir.
- Nasırlara dikkat edin: NIDDK'ye göre nasır ve deri kalınlaşmaları yalnız ponza taşıyla nazikçe düzeltilmelidir. Nasırları kesmeyin, jilet ya da nasır ilacı gibi deriyi yakan ürünler kullanmayın.
- Tırnakları düz biçimde kesmeye özen gösterin: NIDDK ve CDC, tırnakların yıkamadan sonra düz biçimde kesilmesini önerir. Tırnak kesmekte zorlanıyorsanız ya da tırnaklarınız kalınlaşmışsa sağlık profesyonelinden yardım alın.
- Asla çıplak ayakla yürümeyin: CDC'ye göre ev içinde bile her zaman çorap ve ayakkabı ya da terlik giyin.
- Uygun ayakkabı seçin: Ayağı sıkmayan, iyi oturan ayakkabılar giyin. Giymeden önce ayakkabının içini yabancı cisim açısından kontrol edin.
- Ayakları aşırı sıcak ve soğuktan koruyun: NIDDK ayakların aşırı sıcaklık ve soğuktan korunmasını önerir. His azaldığında yanık ya da donma fark edilmeyebilir; sıcak yüzeylere çıplak ayakla basmayın.
- Kan dolaşımını destekleyin: NIDDK; otururken ayakları yükseltmeyi, ayak parmaklarını oynatmayı, düzenli fiziksel etkinliği ve sigarayı bırakmayı önerir. CDC de günde 10–20 dakikalık etkinliğin bile yararlı olabileceğini belirtir.
Bu konuda
Diyabetik ayak konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Kan şekeri kontrolünün önemi
Diyabetik ayak sorunları, uzun süre yüksek seyreden kan şekerinin sinirler ve damarlar üzerindeki etkisinden kaynaklanır. CDC, sağlıklı beslenme ve düzenli fiziksel etkinliğin önemini vurgular. Kan şekerinizi hekiminizin önerdiği hedef aralıkta tutmak, tansiyon ve kolesterolü kontrol altına almak ve sigarayı bırakmak ayaklarınızı korumanın temel parçalarıdır. Diyabet yönetimi için bkz. Tip 2 diyabet nedir? ve Tip 1 diyabet
Hekim ayak muayenesi
NIDDK'nin önerileri şunlardır:
- Her sağlık kontrolünde ayaklarınızın muayene edilmesini isteyin; muayene öncesinde çorap ve ayakkabılarınızı çıkarın.
- Yılda en az bir kez, hissin ve ayak nabızlarının değerlendirildiği kapsamlı bir ayak muayenesi yaptırın.
- Ayağınızın biçiminde değişiklik, his kaybı ya da daha önce ayak yarası veya ampütasyon öyküsü varsa muayeneler daha sık yapılmalıdır.
CDC de yıllık ayak muayenesini ve sinir hasarı olanlarda daha sık kontrolü önerir. Hekiminiz gerekirse ayak damarlarının değerlendirilmesi için doppler ultrason gibi tetkikler isteyebilir. Bkz. Doppler ultrason nedir?
Diyabetik ayak yarası nasıl tedavi edilir?
NIDDK'ye göre ayaktaki kesik ve yaralar enfeksiyon kapabilir; tedavi edilmeyen ağır enfeksiyonlar kangrene ve ampütasyona yol açabilir. CDC de ayak ülserlerinin enfeksiyon kapabileceğini ve tedavi edilmezse ampütasyon gerekebileceğini vurgular. Bu nedenle diyabeti olan bir kişide ayak yarası hiçbir zaman "kendiliğinden geçer" diye beklenmemelidir.
Tedavi; yaranın büyüklüğüne ve derinliğine, enfeksiyon olup olmadığına ve ayağın kan dolaşımının durumuna göre hekim tarafından planlanır. Yara bakımı, enfeksiyonun tedavisi, yaralı bölgeye binen yükün azaltılması ve kan şekerinin kontrolü bu planın parçaları olabilir. Tedavi süresince farklı branşlardan hekimler birlikte çalışabilir. Ayak yarasını evde kendi kendinize tedavi etmeye çalışmayın; yarayı en kısa sürede hekime gösterin.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın ya da acil servise başvurun:
- Ayakta hızla yayılan kızarıklık, şişlik ve ısı artışıyla birlikte yüksek ateş ve titreme
- Ayakta kararan, kötü kokan ya da iltihaplı akıntısı olan yara ve genel durumda bozulma
- Bilinç bulanıklığı, çok yüksek ya da çok düşük kan şekeri belirtileri
Aynı gün ya da en kısa sürede hekime başvurun (NIDDK ve CDC):
- Birkaç gün içinde iyileşmeyen kesik, su toplaması ya da yara
- Kızarık, sıcak ve ağrılı deri
- İçinde kurumuş kan bulunan nasır
- Ayak biçiminde değişiklik, şişlik ve ısı artışı
- Yeni başlayan karıncalanma, uyuşma ya da ağrı
- CDC'ye göre bacaklarda tüy dökülmesi
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Diyabeti olan herkeste ayak sorunu olur mu?
Hayır. Ancak CDC'ye göre diyabeti olanların yaklaşık yarısında bir tür sinir hasarı bulunur ve bu durum ayak sorunları riskini artırır. Düzenli ayak bakımı ve kan şekeri kontrolü bu riski azaltmaya yardımcı olur.
Diyabeti olanlar ayaklarını nasıl yıkamalı?
NIDDK'ye göre ayaklar her gün ılık suyla yıkanmalı ve özellikle parmak araları iyice kurulanmalıdır. His azalmış olabileceği için suyun sıcaklığını ayakla değil, dirsek ya da termometreyle kontrol edin.
Diyabetik ayakta nasır nasıl temizlenir?
NIDDK'ye göre nasır ve deri kalınlaşmaları yalnız ponza taşıyla nazikçe düzeltilmelidir. Nasırları kesmeyin, deriyi yakan nasır ilaçları kullanmayın; büyük ya da içinde kan olan nasırlar için hekime başvurun.
Ayak muayenesi ne sıklıkla yapılmalı?
NIDDK, her sağlık kontrolünde ayakların muayene edilmesini ve yılda en az bir kez kapsamlı ayak muayenesi yapılmasını önerir. His kaybı ya da önceki yara öyküsü olanlarda muayeneler daha sık yapılır.
Diyabeti olanlar nasıl ayakkabı giymeli?
CDC ayağa iyi oturan ayakkabılar giyilmesini ve ev içinde bile çıplak ayakla dolaşılmamasını önerir; NIDDK de her zaman çorap ve ayakkabı giyilmesini vurgular. Ayağı sıkan ya da vuran ayakkabılar yara oluşmasına yol açabilir. Ayağınızın biçimi değiştiyse ya da daha önce yaranız olduysa, size uygun ayakkabı ve tabanlıklar konusunda hekiminize danışın.
Diyabetik ayak için hangi doktora gidilir?
Diyabetin yönetimini endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanı planlar. Ayak yaralarının tedavisine kalp ve damar cerrahisi, plastik, rekonstrüktif ve estetik cerrahi, genel cerrahi ve sualtı hekimliği ve hiperbarik tıp gibi farklı branşlar katılabilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Ayak mantarı
- Batık tırnak
- Diyabetik ayak
- Kronik yara (iyileşmeyen yara)
- Nasır
- Periferik arter hastalığı
- Periferik nöropati
- Tip 1 diyabet
- Tip 2 diyabet
- Arteriyel Doppler ultrasonografi
- Diyabet eğitimi ve izlemi
- HbA1c testi
- Kronik yara bakımı
- Genel Cerrahi
- Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları
- Kalp ve Damar Cerrahisi
- Plastik, Rekonstrüktif ve Estetik Cerrahi
- Sualtı Hekimliği ve Hiperbarik Tıp
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
