Kısaca
Büyüme geriliği (eski adıyla "gelişme geriliği", İngilizce kaynaklarda "failure to thrive"), bir bebeğin ya da çocuğun beklenen kiloyu ve boyu alamaması, yani yaşıtlarına göre belirgin şekilde yavaş büyümesidir. MSD Manuals'a göre bu durum gelişmede ve olgunlaşmada gecikmelere yol açabilir. Nedenleri arasında yetersiz beslenme, besinlerin emilememesi, uzun süreli hastalıklar ve aile ortamındaki güçlükler bulunur; çoğu zaman birden fazla neden birlikte rol oynar. Tanıda en önemli araç, çocuğun kilo ve boyunun düzenli ölçülüp büyüme eğrisine işlenmesidir. Tedavinin temeli, çocuğun büyümesine yetecek kalori ve besin öğelerini almasını sağlamak ve altta yatan nedeni ele almaktır.
Büyüme geriliği nedir?
MedlinePlus büyüme geriliğini, çocuğun mevcut kilosunun ya da kilo alma hızının, benzer yaş ve cinsiyetteki çocuklara göre belirgin şekilde düşük olması olarak tanımlar. MSD Manuals ise bu durumu, beklenen kilo artışının ve bedensel büyümenin olmaması şeklinde tarif eder.
Büyüme geriliği bir hastalığın adı değil, bir bulgudur: Çocuğun bedeni, büyümek için ihtiyaç duyduğu enerjiyi ve besin öğelerini yeterince alamıyor, emiyor ya da kullanamıyor demektir. Bu nedenle asıl önemli olan, neden yeterli büyüme olmadığını bulmaktır.
MedlinePlus'a göre büyüme geriliği şu durumlarda düşünülür:
- Çocuğun kilosu büyüme eğrisinde 3. persentilin altındaysa
- Boyuna göre ideal kilosunun yüzde 20 altındaysa
- Kilo ya da boyu daha önce izlediği persentil çizgilerini aşağı doğru kesiyorsa
MSD Manuals da kilonun ya da beden kitle indeksinin büyüme eğrilerinin belirgin şekilde altında olmasını veya persentillerde düşüş eğilimi görülmesini tanı ölçütleri arasında sayar.
Neden olur?
MSD Manuals'a göre büyüme geriliğinin nedenleri iki ana grupta ele alınır ve çoğu çocukta her iki gruptan etkenler birlikte bulunur.
Çevresel ve sosyal nedenler
MSD Manuals'a göre en sık nedenler çevresel ve sosyal etkenlerdir. Bunlar arasında şunlar sayılır:
- Ailenin yeterli ve düzenli besine erişememesi (gıda güvencesizliği)
- Ebeveynde depresyon gibi ruh sağlığı sorunları
- Ev ortamının düzensiz ya da kaotik olması
- Bakım verenin ihmali
- Bebek beslenmesi konusunda yeterli bilgi olmaması, mamanın yanlış hazırlanması
MedlinePlus da bakım veren ile çocuk arasındaki ilişkide yaşanan güçlükleri, ailenin beslenme konusundaki bilgi eksikliğini ve kötü beslenme alışkanlıklarını çevresel nedenler arasında sayar.
Tıbbi nedenler
MedlinePlus ve MSD Manuals'ın sıraladığı tıbbi nedenler şunlardır:
- Yeme ve yutma güçlükleri: Örneğin yarık dudak ve damak. Bkz. Yarık dudak ve damak
- Sindirim sistemi sorunları: Reflü, besinlerin emilememesi (malabsorbsiyon), çölyak hastalığı. Bkz. Çölyak hastalığı
- Besin alerjileri: Örneğin inek sütü proteini alerjisi. Bkz. İnek sütü alerjisi
- Kalp ve akciğer hastalıkları: Doğuştan kalp hastalıkları, kistik fibrozis
- Hormon sorunları: Tiroid hastalıkları, diyabet
- Böbrek hastalıkları, kansızlık ve uzun süren enfeksiyonlar
- Genetik durumlar: Örneğin Down sendromu
- Metabolizma hastalıkları
MedlinePlus, bağırsak parazitleri gibi enfeksiyonları da çevresel ve tıbbi nedenler arasında anar.
Belirtileri nelerdir?
Büyüme geriliğinin ana bulgusu, büyüme eğrisinde görülen yetersiz kilo ve boy artışıdır. MedlinePlus'a göre buna şu belirtiler eşlik edebilir:
- Yuvarlanma, oturma, emekleme ve yürüme gibi bedensel becerilerde gecikme
- Zihinsel ve sosyal gelişimde gecikme
- Daha büyük çocuklarda ergenlik değişikliklerinde gecikme
- Beslenmeye ilgisizlik
- Kabızlık
- Aşırı ağlama ya da huzursuzluk
- Halsizlik, aşırı uyku hâli
Bebeğin gelişim basamakları hakkında bilgi için bkz. Bebek gelişim basamakları
Tanı nasıl konur?
MSD Manuals'a göre hekim, çocuğun kilosunu ve boyunu büyüme eğrileri üzerinde izler; beslenme düzeni ve aile ortamı hakkında ayrıntılı sorular sorar, fizik muayene yapar ve gerekli görürse laboratuvar testleri ister.
Öykü ve gözlem
Hekim şu konularda bilgi isteyebilir:
- Bebek anne sütü mü, mama mı alıyor; mama nasıl hazırlanıyor, günde kaç kez ve ne kadar besleniyor?
- Ek gıdaya ne zaman ve nasıl geçildi; çocuğun günlük öğünleri neler?
- Kusma, ishal, öksürük, sık enfeksiyon gibi yakınmalar var mı?
- Ailede uzun süreli hastalık ya da kısa boy öyküsü var mı?
- Ailenin yaşam koşulları, ebeveynlerin kendilerini nasıl hissettiği
Bazı durumlarda hekim veya hemşire, beslenme sırasında bebeği ve bakım vereni gözlemlemek isteyebilir. Bu gözlem bir yargılama değil, beslenme sırasında yaşanan güçlükleri görmeye yönelik bir değerlendirmedir.
Testler
MedlinePlus'a göre gerekli görüldüğünde şu testler istenebilir:
- Tam kan sayımı ve kan biyokimyası (elektrolitler, böbrek ve karaciğer testleri)
- Tiroid fonksiyon testleri
- İdrar tahlili
- Kemik yaşı grafisi (Bkz. Kemik yaşı grafisi)
- Gelişim değerlendirme testleri
- Genetik testler
- Gerekirse sindirim sisteminin endoskopi ve biyopsiyle incelenmesi
Her çocukta bu testlerin hepsi gerekmez; hekim öyküye ve muayeneye göre seçim yapar.
Bu konuda
Büyüme geriliği konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tedavi
MedlinePlus'a göre tedavinin temeli beslenmedir. MSD Manuals da büyümeyi ve kilo alımını destekleyecek yeterli kalori içeren besleyici bir beslenmenin sağlanmasını tedavinin ana hedefi olarak belirtir.
Kaynakların saydığı yaklaşımlar şunlardır:
- Kalori ve sıvı alımının artırılması: Hekim veya diyetisyen, çocuğun yaşına uygun, enerjisi yüksek bir beslenme planı hazırlar.
- Düzenli beslenme programı: MSD Manuals'a göre hafif ve orta düzeydeki durumlarda planlı, sık ve kalorisi yüksek öğünler önerilir.
- Vitamin ve mineral desteği: MedlinePlus'a göre gerektiğinde hekim tarafından önerilir.
- Beslenme terapisi: Yeme ve yutma güçlüğü olan çocuklarda beslenme ve yutma terapisi yararlı olabilir.
- Altta yatan hastalığın tedavisi: Reflü, alerji, çölyak hastalığı veya tiroid sorunu gibi bir neden bulunduysa bu durum tedavi edilir.
- Sosyal destek: Ailenin yeterli besine erişimi ya da ev ortamıyla ilgili güçlükler varsa sosyal hizmetlerden destek alınabilir.
- Hastanede tedavi: MSD Manuals'a göre ağır durumlarda çocuk hastaneye yatırılarak çok yönlü bir ekip tarafından izlenir.
Tedavinin etkisi, kilo ve boyun düzenli aralıklarla ölçülmesiyle izlenir. Bebekler için ek gıdaya geçiş ve emzirme konularında bilgi için bkz. Ek gıdaya geçiş ve Anne sütü yeterli mi?
Uzun dönem etkiler
MedlinePlus'a göre kısa süreli ve nedeni bulunup tedavi edilen büyüme geriliğinde çocuk olağan gelişimini sürdürebilir. Ancak büyüme geriliği uzun sürerse zihinsel, duygusal ve bedensel gelişimde kalıcı gecikmeler görülebilir.
MSD Manuals, özellikle bebeklik döneminde yetersiz beslenen çocuklarda gelişimsel etkilerin uzun sürebileceğini; bu çocukların yaklaşık yarısında, bedensel toparlanmaya rağmen dil ve matematik becerileri başta olmak üzere zihinsel gelişimin olağanın altında kalabildiğini belirtir. Bu nedenle erken fark etmek ve gecikmeden destek almak önemlidir.
Aileler için pratik öneriler
- Kontrolleri aksatmayın. Çocuk izlem muayenelerindeki düzenli boy ve kilo ölçümleri, büyüme geriliğini erken fark etmenin temel yoludur.
- Beslenme günlüğü tutun. Birkaç gün boyunca çocuğun ne yediğini, ne kadar içtiğini, kusma ve dışkılama durumunu not edin.
- Öğün zamanlarını düzenleyin. Öğünleri sakin bir ortamda, ekran olmadan ve aile birlikte yemeye çalışın; zorla yedirmekten kaçının.
- Mamayı tarifine uygun hazırlayın. Su ve mama tozu oranını değiştirmeyin.
- Kendinizi de önemseyin. Ebeveynin yorgunluğu, kaygısı ya da depresyonu beslenmeyi etkileyebilir; desteğe ihtiyaç duyduğunuzda bunu hekiminizle paylaşın. Bkz. Doğum sonrası depresyon
Ne zaman doktora başvurmalı?
Hemen 112'yi arayın veya en yakın acil servise başvurun:
- Bebek ya da çocuk aşırı uykulu, uyandırılması güç veya tepkisizse
- Sıvıları hiç tutamıyor, sürekli kusuyorsa
- Bezler 6–8 saattir ıslanmıyor, ağız kuru ve bıngıldak çökük görünüyorsa
- Nefes almada güçlük ya da morarma varsa
Çocuk doktorunuza başvurun:
- Çocuğunuz kontrollerde beklenen kiloyu almıyor ya da kilo kaybediyorsa
- Büyüme eğrisinde persentil çizgilerini aşağı doğru kesiyorsa
- Beslenmeye ilgisizlik, sık kusma, uzun süren ishal veya kabızlık varsa
- Oturma, yürüme ya da konuşma gibi gelişim basamaklarında gecikme fark ettiyseniz
- Beslenme konusunda kendinizi çaresiz ya da yalnız hissediyorsanız
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Zayıf her çocukta büyüme geriliği mi vardır?
Hayır. Bazı çocuklar yapısal olarak zayıftır ama kendi persentil çizgisini izleyerek düzenli büyür. Büyüme geriliğini düşündüren, kilo ve boy artışının beklenenden belirgin yavaş olması ya da persentil çizgilerinin aşağı doğru kesilmesidir.
Büyüme geriliğinin en sık nedeni nedir?
MSD Manuals'a göre en sık nedenler çevresel ve sosyal etkenlerdir; bunlara yetersiz besin erişimi ve beslenme güçlükleri dahildir. Tıbbi nedenler de bulunabilir ve çoğu zaman her iki grup birlikte rol oynar.
Büyüme geriliği için hangi testler yapılır?
MedlinePlus'a göre tam kan sayımı, kan biyokimyası, tiroid testleri, idrar tahlili, kemik yaşı grafisi ve gerekirse genetik testler istenebilir. Hangi testlerin gerektiğine hekim karar verir.
Çocuğuma kilo aldırmak için takviye vermeli miyim?
Takviye kullanmadan önce mutlaka hekime danışın. MedlinePlus'a göre vitamin ve mineral desteği gerektiğinde hekim tarafından önerilir; asıl önemli olan yeterli kalori ve dengeli beslenmedir.
Büyüme geriliği kalıcı mıdır?
MedlinePlus'a göre kısa süreli ve tedavi edilen büyüme geriliğinde çocuk olağan gelişimini sürdürebilir. Uzun sürdüğünde ise kalıcı gecikmeler görülebilir; bu nedenle erken başvuru önemlidir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Bebeklerde reflü
- Boy kısalığı
- Büyüme geriliği
- Çölyak hastalığı (gluten enteropatisi)
- Demir eksikliği anemisi
- Doğuştan kalp hastalıkları
- İnek sütü proteini alerjisi
- Kistik fibrozis
- Çocuk gelişim değerlendirmesi
- Çocuk sağlığı izlemi
- Kemik yaşı grafisi
- Tam idrar tahlili
- Tam kan sayımı (hemogram)
- Tiroid fonksiyon testleri (TSH, T3, T4)
- Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları
- Çocuk Endokrinolojisi
- Çocuk Gastroenterolojisi
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
