Yarık dudak ve damak nedir? Nedenleri, beslenme ve tedavi süreci

Yarık dudak ve damak nedir?

Bebeğin yüzü gebeliğin ilk haftalarında, iki yandan gelişen dokuların ortada birleşmesiyle şekillenir. CDC'ye göre dudak gebeliğin 4. ile 7. haftaları, damak ise 6. ile 9. haftaları arasında oluşur. Bu birleşme tamamlanamadığında bir açıklık (yarık) kalır.

• Yarık dudak: Üst dudakta bir açıklıktır. Küçük bir çentik şeklinde olabileceği gibi, dudaktan buruna kadar uzanabilir. Tek taraflı ya da iki taraflı olabilir.
• Yarık damak: Ağız tavanında bir açıklıktır. Damağın ön kısmındaki sert bölümü, arka kısmındaki yumuşak bölümü ya da her ikisini etkileyebilir.

CDC'ye göre bu iki durum, "orofasiyal yarıklar" olarak birlikte anılır; ayrı ayrı ya da birlikte görülebilir.

Ne kadar sık görülür?

CDC'ye göre ABD'de yaklaşık 1.031 bebekten biri yarık dudakla (damak yarığıyla birlikte ya da değil), yaklaşık 1.563 bebekten biri ise yalnızca yarık damakla doğar. Bu sayılar, yarık dudak ve damağın en sık görülen doğumsal farklılıklar arasında olduğunu gösterir.

Neden olur?

NHS'e göre yarık dudak ve damağın nedeni çoğu zaman tam olarak bilinmez. Genetik etkenlerle çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir. Kaynaklarda sayılan, olasılığı artırabilecek etkenler şunlardır:

• Kalıtsal etkenler: NHS'e göre bazı genler aileden çocuğa geçebilir. Aynı kaynağa göre daha önce yarığı olan bir çocuğu olan ya da kendisinde yarık bulunan ebeveynlerde, sonraki çocukta görülme olasılığı yüzde 2–8 arasındadır.
• Gebelikte sigara kullanımı: Hem NHS hem CDC sigarayı risk etkenleri arasında sayar. NHS gebelikte alkolü de bu etkenler arasında belirtir. Bkz. Sigarayı bırakmak için adımlar
• Gebelik öncesinden var olan diyabet: CDC'ye göre gebelikten önce tip 1 veya tip 2 diyabeti olan annelerde risk daha yüksektir.
• Bazı epilepsi ilaçları: NHS ve CDC'ye göre gebeliğin erken döneminde kullanılan bazı nöbet ilaçları riski artırabilir. Bu ilaçları kullanan kadınların gebelik planlamadan önce hekimleriyle konuşması önemlidir; ilacı kendi başına bırakmak tehlikeli olabilir.
• Gebelikte obezite ve folik asit eksikliği: NHS bu etkenleri de sayar. Bkz. Gebelikte folik asit
• Genetik sendromlar: NHS'e göre yarık bazen 22q11 delesyonu ya da Pierre Robin dizisi gibi daha geniş bir durumun parçası olabilir.

Yarık dudak ve damak, ailenin yaptığı bir hatadan kaynaklanmaz. Çoğu durumda belirli bir neden bulunamaz.

Tanı nasıl konur?

NHS'e göre yarık dudak çoğu zaman gebeliğin 18–21. haftaları arasında yapılan ayrıntılı ultrasonda (20. hafta taraması) görülebilir. Yarık damağın ultrasonda saptanması ise daha güçtür. Bkz. Gebelikte tarama testleri

Gebelikte saptanmayan yarıklar, NHS'e göre doğumdan sonraki ilk 72 saat içinde yapılan yenidoğan muayenesinde fark edilir. Hekim bu muayenede bebeğin ağzının içini ve damağını da kontrol eder. Bazı bebeklerde yarığın başka bir durumla ilişkili olup olmadığını anlamak için genetik değerlendirme önerilebilir.

Gebelikte yarık saptandığında, aileler doğumdan önce yarık ekibiyle görüşerek beslenme ve tedavi süreci hakkında bilgi alabilir. Bu görüşme, doğum sonrasına hazırlıklı olmayı kolaylaştırır.

Yarık hangi sorunlara yol açabilir?

NHS ve CDC'ye göre yarık dudak ve damak, tedavi edilmediğinde şu sorunlara neden olabilir:

Beslenme

Yarık damaklı bebekler, emerken ağızlarıyla tam bir kapanma (vakum) oluşturamadıkları için beslenmekte zorlanabilir. NHS'e göre özel beslenme pozisyonları ve özel biberonlar yardımcı olabilir. Yalnızca yarık dudağı olan bebeklerin bir kısmı emzirilebilir; yarık damaklı bebeklerde ise sağılmış anne sütünün özel biberonla verilmesi gündeme gelebilir. Beslenme planı, doğumdan hemen sonra uzman bir hemşire veya ekip tarafından aileyle birlikte yapılır. Bkz. Emzirme teknikleri

İşitme ve kulak sorunları

NHS'e göre yarık damaklı çocuklarda işitme sorunları ve orta kulakta sıvı birikmesi (seroz otit) riski artar. CDC de kulak enfeksiyonları ve işitme kaybını olası sorunlar arasında sayar. Bu nedenle işitme düzenli olarak izlenir; gerektiğinde kulak tüpü (ventilasyon tüpü) ya da işitme cihazı kullanılabilir.

Konuşma

NHS ve CDC'ye göre yarık damak tedavi edilmezse konuşma sorunlarına yol açabilir. Onarımdan sonra da bazı çocuklar konuşma terapisinden yararlanır. Konuşma gelişimi hakkında bilgi için bkz. Konuşma gecikmesi

Diş sorunları

NHS'e göre yarığı olan çocuklarda diş sorunları ve diş çürüğü riski daha yüksektir. Dişlerin dizilimi de etkilenebilir. Düzenli diş hekimi kontrolleri ve gerektiğinde ortodontik tedavi önemlidir.

Duygusal etkiler

CDC'ye göre bazı çocuklar görünümleri nedeniyle özgüvenle ilgili güçlükler yaşayabilir. Ailenin ve okulun destekleyici tutumu, gerektiğinde psikolojik destek bu süreçte yardımcı olur.

Tedavi süreci

CDC, yarık dudak ve damağın bir uzman ekip tarafından tedavi edilmesini önerir. Bu ekipte genellikle cerrahlar, kulak burun boğaz uzmanı, konuşma terapisti, diş hekimi ve ortodontist, çocuk doktoru ve gerektiğinde psikolog yer alır.

NHS'in tarif ettiği tipik tedavi takvimi şöyledir:

• Yarık dudak onarımı: Genellikle 3–6 aylıkken yapılır. CDC'ye göre dudak onarımı çoğunlukla ilk 12 ay içinde gerçekleştirilir.
• Yarık damak onarımı: NHS'e göre genellikle 6–12 aylıkken yapılır. CDC'ye göre damak onarımı çoğunlukla 18 aydan önce yapılır.
• Konuşma ve dil terapisi: Çocukluk boyunca, ihtiyaca göre sürdürülür.
• İşitme izlemi: Düzenli işitme testleri; gerektiğinde kulak tüpü veya işitme cihazı.
• Ortodontik tedavi ve ek ameliyatlar: Bazı çocuklarda diş dizilimi, damak ve burun görünümü için ileriki yaşlarda ek işlemler gerekebilir.

Ameliyatlar genel anestezi altında yapılır. Ameliyat sonrası iyileşme, beslenme ve yara bakımıyla ilgili talimatlar ekip tarafından ayrıntılı olarak verilir. Genel anestezi hakkında bilgi için bkz. Genel anestezi nedir?

Uzun dönemde ne beklenir?

NHS'e göre yarık dudak ve damakla doğan çocukların büyük çoğunluğu olağan bir yaşam sürer ve çoğunda ciddi bir sağlık sorunu bulunmaz. Ameliyat izleri zamanla solar. CDC de bu çocukların çoğunun tedaviyle sağlıklı bir yaşam sürdüğünü belirtir.

Tedavi süreci uzun soluklu olabilir; bebeklikten ergenliğin sonuna kadar düzenli kontroller gerekebilir. Ailelerin bu süreçte sorularını not etmeleri, kontrolleri aksatmamaları ve çocuğun okul yaşamında konuşma ve işitme gelişimini izlemeleri önemlidir. Benzer deneyimleri yaşamış ailelerle tanışmak ve hasta-aile destek gruplarından yararlanmak da bu uzun süreçte ailelere güç verebilir.