Gecikmiş ergenlik nedir? Nedenleri, testler ve tedavi

Ergenlik ne zaman başlar?

Ergenlik, beyindeki hipotalamus ve hipofiz bezinden salgılanan hormonların yumurtalıkları ya da testisleri uyarmasıyla başlar. NHS'e göre ergenliğin 8 ile 14 yaş arasında herhangi bir zamanda başlaması olağandır. MedlinePlus'a göre kızlarda ergenlik değişiklikleri genellikle 8–14 yaş, erkeklerde 9–14 yaş arasında başlar; erkeklerde ergenliğin tamamlanması yaklaşık 3,5–4 yıl sürer.

NHS'in saydığı başlıca ergenlik belirtileri şunlardır:

• Koltuk altında ve genital bölgede kıllanma
• Kızlarda göğüs gelişimi ve adet görmenin başlaması
• Erkeklerde testis ve penisin büyümesi, sesin kalınlaşması

Gecikmiş ergenlik ne zaman düşünülür?

Kız çocuklarında

MedlinePlus'a göre kızlarda şu durumlar gecikmiş ergenliği düşündürür:

• 13 yaşına kadar göğüs gelişiminin başlamaması
• 16 yaşına kadar genital bölgede kıllanma olmaması veya adet görülmemesi
• Yavaş büyüme ve yaşıtlarına göre kısa boy

Erkek çocuklarında

MedlinePlus'a göre erkeklerde şu bulgular gecikmiş ergenliği düşündürür:

• 14 yaşına kadar ergenliğin başlamaması, testislerin küçük kalması
• 13 yaşında penisin küçük olması
• 15 yaşında vücut kıllarının çok az olması
• Sesin ince kalması, kısa ve zayıf bir yapı

Ergenlik başlamış ama ilerlemiyorsa ya da beklenmedik şekilde duraksamışsa bu da değerlendirme gerektirir.

Neden olur?

Yapısal (ailesel) gecikme

MedlinePlus'a göre hem kızlarda hem erkeklerde gecikmiş ergenliğin en sık nedeni, ergenliğin yalnızca olağandan daha geç başlamasıdır. Halk arasında "geç gelişen" çocuk olarak bilinen bu durum çoğunlukla ailede de görülür; anne ya da babanın da ergenliğe geç girmiş olması sık rastlanan bir öyküdür. MedlinePlus'a göre ergenlik başladığında olağan şekilde ilerler. Bu çocuklar genellikle yaşıtlarından kısa görünür ve kemik yaşları takvim yaşlarından geridedir; ergenlikle birlikte "yakalama" büyümesi olur.

Yetersiz beslenme ve düşük vücut yağı

MedlinePlus'a göre kızlarda bir diğer sık neden vücut yağının az olmasıdır. Çok yoğun spor yapan ya da yeme bozukluğu bulunan kızlarda ergenlik gecikebilir. NHS de çölyak hastalığı ve yeme bozuklukları gibi nedenlere bağlı yetersiz beslenmeyi ergenlik zamanlamasını etkileyen etkenler arasında sayar. Bkz. Çölyak hastalığı

Uzun süreli hastalıklar

MedlinePlus'ın saydığı hastalıklar şunlardır:

• Çölyak hastalığı ve iltihabi bağırsak hastalıkları
• Tiroid hastalıkları (Bkz. Hipotiroidi belirtileri)
• Diyabet
• Kistik fibrozis
• Orak hücreli anemi
• Karaciğer ve böbrek hastalıkları, otoimmün hastalıklar

Hormon üretiminin yetersizliği (hipogonadizm)

MedlinePlus'a göre yumurtalıklar ya da testisler yeterli cinsiyet hormonu üretmediğinde ergenlik gecikebilir. Bunun nedenleri arasında şunlar sayılır:

• Genetik durumlar: Kızlarda Turner sendromu, erkeklerde Klinefelter sendromu
• Testis veya yumurtalık hasarı: Örneğin kanser tedavileri sonrasında
• Hipofiz bezi sorunları: MedlinePlus hipofiz tümörlerini de olası nedenler arasında sayar.

NHS ayrıca beyin ameliyatı, radyoterapi veya kafa travmasına bağlı beyin hasarını ve cinsel gelişimdeki farklılıkları ergenlik zamanlamasını etkileyen nedenler arasında belirtir.

Tanı nasıl konur?

Değerlendirme ayrıntılı bir öyküyle başlar. Hekim; çocuğun büyüme öyküsünü, beslenmesini, spor düzenini, geçirdiği hastalıkları ve aile bireylerinin ergenliğe giriş yaşlarını sorar. Boy ve kilo büyüme eğrisine işlenir ve ergenlik gelişimi muayeneyle değerlendirilir.

NHS ve MedlinePlus'a göre şu testler istenebilir:

• Kan testleri: Cinsiyet hormonları, hipofiz hormonları, büyüme hormonu ve tiroid hormonlarının ölçülmesi. Bkz. Tiroid fonksiyon testleri
• Kemik yaşı grafisi: Sol el ve el bileği röntgeni. NHS'e göre bu tetkik yetişkin boyunu tahmin etmeye yardımcı olur. Yapısal gecikmede kemik yaşı genellikle geridedir. Bkz. Kemik yaşı grafisi
• Genetik testler: Kromozom analizi, Turner veya Klinefelter sendromu gibi durumların araştırılması için.
• Ultrason: Kızlarda yumurtalık ve rahmin değerlendirilmesi için.
• MR: Hipofiz bezi ve beyinde bir neden olup olmadığını araştırmak için.

Her çocukta bu testlerin hepsi gerekmez. Hekim, öykü ve muayene bulgularına göre seçim yapar.

Tedavi seçenekleri

NHS'e göre tedavi yalnızca gecikmiş ergenlik bedensel ya da duygusal sorunlara yol açıyorsa gerekir. MedlinePlus'ın sıraladığı yaklaşımlar şunlardır:

• İzlem (bekle-gör): Ailede geç gelişme öyküsü varsa ve diğer bulgular yapısal gecikmeyle uyumluysa, çoğu zaman yalnızca izlem önerilir. MedlinePlus'a göre ailesel gecikme kendiliğinden düzelir.
• Beslenme ve kilo: Gecikmenin nedeni düşük vücut yağıysa, sağlıklı kilo alımı ergenliğin başlamasına yardımcı olabilir. Yeme bozukluğu söz konusuysa ruh sağlığı desteği tedavinin önemli bir parçasıdır.
• Altta yatan hastalığın tedavisi: Çölyak hastalığı veya tiroid hastalığı gibi bir neden varsa bu durum tedavi edilir.
• Hormon tedavisi: MedlinePlus'a göre erkeklerde ergenlik başlamıyorsa ya da çocuk bu durumdan belirgin sıkıntı duyuyorsa testosteron tedavisi; kızlarda ise östrojen tedavisi uygulanabilir. NHS de ergenliği başlatmak için ilaç kullanılabildiğini belirtir. Tedavinin türü, süresi ve izlemi çocuk endokrinolojisi uzmanı tarafından belirlenir.

MedlinePlus'a göre bazı durumlarda, örneğin yumurtalık ya da testislerin yeterli hormon üretemediği hallerde, hormon tedavisinin uzun süreli ya da yaşam boyu sürdürülmesi gerekebilir.

Duygusal etkiler ve destek

Yaşıtları ergenliğe girerken kendisinde değişiklik olmaması, bir ergen için zorlayıcı olabilir. Kısa boy, çocuksu görünüm ve beden eğitimi derslerinde soyunma gibi durumlar utanma, özgüven kaybı ve sosyal geri çekilmeye yol açabilir. NHS, tedavinin duygusal sorunlar söz konusu olduğunda da gündeme gelebileceğini belirtir.

Aileler şunlara dikkat edebilir:

• Çocuğunuzun kaygılarını dinleyin; durumu küçümsemeyin ama gereksiz yere dramatize de etmeyin.
• Ergenliğin herkes için farklı zamanda başladığını, çoğu zaman yalnızca bir zamanlama farkı olduğunu anlatın.
• Değerlendirme sürecine çocuğunuzu da katın; sorularını hekime kendisinin sormasını teşvik edin.
• Okulda alay ya da zorbalık yaşayıp yaşamadığını gözlemleyin.
• Gerekirse çocuk ve ergen ruh sağlığı uzmanından destek isteyin.

Muayeneye giderken hazırlık

Değerlendirmeyi kolaylaştırmak için muayeneye giderken şunları hazırlayabilirsiniz:

• Büyüme kayıtları: Çocuğunuzun önceki boy ve kilo ölçümleri (aşı kartı, okul sağlık kayıtları, e-Nabız kayıtları). Büyüme hızının görülmesi, yapısal gecikme ile diğer nedenleri ayırt etmeye yardımcı olur.
• Aile öyküsü: Anne ve babanın ergenliğe giriş yaşları, annenin ilk adet yaşı ve babanın ne zamana kadar uzadığı.
• Beslenme ve spor düzeni: Günlük öğünler, kilo değişiklikleri ve haftalık antrenman süreleri.
• Sağlık öyküsü: Geçirilen hastalıklar, uzun süre kullanılan ilaçlar, ameliyat ve kafa travması öyküsü.
• Çocuğun soruları: Ergen çocuğunuzun aklındaki soruları önceden yazmasını önerin; görüşmenin bir bölümünde hekimle yalnız konuşmak isteyebilir.