Boy kısalığı nedir? Çocuklarda kısa boyun nedenleri ve tedavisi

Boy kısalığı ne demektir?

Çocukların boyu, yaşa ve cinsiyete göre hazırlanmış büyüme eğrileri (persentil eğrileri) üzerinde izlenir. Persentil, çocuğun yaşıtları arasındaki yerini gösterir; örneğin 50. persentildeki bir çocuk, yaşıtlarının yaklaşık yarısından uzun, yarısından kısadır.

MedlinePlus'a göre bir çocuğun boyu:

• Yaşıtlarının ortalamasından iki standart sapma ya da daha fazla kısaysa,
• Büyüme eğrisinde 2,3. persentilin altındaysa

boy kısalığından söz edilir. Bu, aynı yaştaki 1.000 çocuktan yaklaşık 977'sinin daha uzun olduğu anlamına gelir. HealthyChildren.org ise üçüncü persentilin altını ölçüt olarak verir.

Büyüme hızı neden önemlidir?

Tek bir ölçüm kadar önemli olan, büyümenin hızıdır. Boyu kısa ama düzenli bir hızla, aynı persentil çizgisini izleyerek büyüyen bir çocuk ile boyu ortalamada olsa bile büyümesi yavaşlayıp persentil çizgilerini aşağı doğru kesen bir çocuk farklı değerlendirilir. MSD Manuals, büyüme hormonu eksikliğini düşündüren yavaş büyümeye örnek olarak 4 yaşından önce yılda 6 santimetreden, 4–8 yaş arasında ise yılda 5 santimetreden az uzamayı verir. Bu değerler tek başına tanı koydurmaz; ancak büyüme hızının neden düzenli ölçümlerle izlenmesi gerektiğini gösterir.

Evde yapılan ölçümler yanıltıcı olabilir; ayakkabı, saç ve duruş farkları birkaç santimetrelik hataya yol açabilir. Bu nedenle daha doğru bir değerlendirme için ölçümlerin sağlık kuruluşunda aynı yöntemle, belirli aralıklarla yapılması önerilir.

Sağlıklı çocuklarda kısa boy: ailesel ve yapısal nedenler

MedlinePlus ve HealthyChildren.org'a göre boy kısalığının en sık nedenleri bir hastalık değil, büyümenin olağan çeşitliliğidir:

• Ailesel boy kısalığı: Anne ya da babanın biri veya ikisi kısa boyludur. Çocuk olağan hızla büyür ama yaşıtlarından kısa kalır ve sonunda anne-babasının boyuna yakın bir boya ulaşır.
• Yapısal (konstitüsyonel) büyüme ve ergenlik gecikmesi: Çocuk çocukluk döneminde yaşıtlarına göre daha yavaş büyür ve ergenliğe daha geç girer. Ergenlik başladığında "yakalama" büyümesi olur ve çoğu zaman olağan bir yetişkin boyuna ulaşılır. Bu çocukların anne veya babasında da benzer bir "geç gelişme" öyküsü bulunabilir.
• İdiyopatik (nedeni bilinmeyen) boy kısalığı: HealthyChildren.org'a göre bazı çocuklarda belirli bir neden bulunamaz ve çocuk sağlıklıdır.

Gecikmiş ergenlik hakkında bilgi için ilgili konu sayfasına bakabilirsiniz.

Boy kısalığına yol açabilen hastalıklar

MedlinePlus ve HealthyChildren.org'un sıraladığı tıbbi nedenler şunlardır:

• Hormon sorunları: Tiroid hormonu eksikliği (hipotiroidi) ve büyüme hormonu eksikliği. Bkz. Hipotiroidi belirtileri
• Kronik hastalıklar: Astım, çölyak hastalığı, diyabet, böbrek ve kalp hastalıkları gibi uzun süreli hastalıklar büyümeyi etkileyebilir. Bkz. Çölyak hastalığı
• Kemik hastalıkları: Raşitizm ve akondroplazi gibi kemik gelişimini etkileyen durumlar.
• Genetik durumlar: Down sendromu, Turner sendromu ve Noonan sendromu gibi.
• Beslenme yetersizliği: Yeterli enerji ve besin öğesi alınamaması.
• Anne karnında büyüme kısıtlılığı: Doğumda küçük doğan bebeklerin bir kısmı.
• Bazı ilaçlar: HealthyChildren.org'a göre bazı ilaçlar, örneğin dikkat eksikliği tedavisinde kullanılan uyarıcı ilaçlar ve astımda kullanılan kortizon türü ilaçlar büyümeyi etkileyebilir. İlacı kendi başınıza kesmeyin; kaygınızı hekiminizle konuşun.

Bu nedenlerin bazılarında boy kısalığına başka belirtiler de eşlik eder. HealthyChildren.org, enerji düşüklüğü ve iştahsızlık gibi ek belirtiler varsa hekime başvurulmasını önerir.

Büyüme hormonu eksikliği

Büyüme hormonu, beynin altındaki hipofiz bezinden salgılanır. MedlinePlus'a göre büyüme hormonu eksikliği olan çocuklarda büyüme yavaşlığı bebeklikte fark edilebilir ve çocukluk boyunca sürer. Bu çocuklar yaşıtlarından belirgin kısadır ama vücut oranları olağandır; daha tombul görünebilirler. Ergenlik gecikebilir.

Büyüme hormonu eksikliği düşünüldüğünde hekim, büyüme hormonu uyarı testleri ve kemik yaşı grafisi gibi tetkikler isteyebilir. Bu testler hakkında bilgi için bkz. Büyüme hormonu uyarı testleri ve Kemik yaşı grafisi

Hekim nasıl değerlendirir?

HealthyChildren.org'a göre hekimler çocukların büyümesini rutin kontrollerde standart büyüme eğrileriyle izler ve çocuğu aynı yaş ve cinsiyetteki çocuklarla karşılaştırır. Değerlendirmede anne ve babanın boyları da dikkate alınır ve büyüme genellikle yaklaşık altı ay boyunca izlenerek bir eğilim olup olmadığına bakılır.

MedlinePlus'a göre değerlendirme şunları içerebilir:

• Boy, kilo ve kol-bacak uzunluklarının ölçülmesi
• Kemik yaşı grafisi: Genellikle sol el ve el bileğinin röntgeni
• Kan testleri: Tam kan sayımı, tiroid fonksiyonları, büyüme hormonu düzeyleri, karaciğer ve böbrek fonksiyonları
• Gerekli görülürse kromozom analizi gibi genetik testler

Bkz. Tiroid fonksiyon testleri ve Hemogram nedir?

Muayeneye giderken yanınızda olsun

• Çocuğunuzun önceki boy ve kilo ölçümleri (aşı kartı, okul sağlık kayıtları, e-Nabız kayıtları)
• Anne ve babanın boyları ve ergenliğe giriş yaşları
• Çocuğun doğum ağırlığı, doğum haftası ve geçirdiği hastalıklar
• Kullandığı ilaçların listesi

Tedavi seçenekleri

Tedavi, boy kısalığının nedenine göre belirlenir. Ailesel boy kısalığı ve yapısal büyüme gecikmesi olan sağlıklı çocuklarda çoğu zaman tedavi gerekmez; düzenli izlem yeterlidir.

• Altta yatan hastalığın tedavisi: Örneğin hipotiroidide tiroid hormonu, çölyak hastalığında glutensiz diyet, beslenme yetersizliğinde beslenme desteği. Altta yatan sorun düzeltildiğinde büyüme de olumlu etkilenebilir.
• Büyüme hormonu tedavisi: MedlinePlus'a göre büyüme hormonu eksikliği gösterilmiş çocuklarda büyüme hormonu iğneleri kullanılır. Tedavi genellikle evde yapılan iğnelerle, birkaç yıl boyunca ve düzenli hekim kontrolüyle sürdürülür. MedlinePlus, tedaviye erken başlanmasının sonuçları olumlu etkilediğini belirtir.
• Gecikmiş ergenlikte hormon tedavisi: MedlinePlus'a göre bazı durumlarda ergenliği başlatmak için hormon tedavisi uygulanabilir; ancak bunun yetişkin boyuna etkisi sınırlıdır.

Büyüme hormonu, yalnızca uzman hekimin değerlendirmesi ve uygun testlerle tanı konduktan sonra kullanılan bir ilaçtır. "Boy uzatıcı" olarak satılan takviyeler ve ürünler konusunda dikkatli olun; çocuğunuza hekim önerisi dışında hiçbir ürün vermeyin.

Duygusal destek

MedlinePlus, boy kısalığı olan çocuklara duygusal destek verilmesinin önemini vurgular. Aile bireylerinin ve öğretmenlerin çocuğun güçlü yanlarını öne çıkarması ve çocuğun alay edilip edilmediğinin izlenmesi önerilir. Çocuğun boyuyla ilgili sürekli yorum yapmak yerine becerilerine ve ilgi alanlarına odaklanmak özgüvenini destekler. Çocuğunuzun boyuyla ilgili kaygılarını dinleyin, sorularını yaşına uygun ve dürüst bir dille yanıtlayın. Değerlendirme ve tedavi süreci uzun sürebileceğinden, çocuğun bu süreçte kendini "hasta" gibi hissetmemesine özen gösterin; okul, spor ve arkadaşlık ilişkilerini olağan şekilde sürdürmesini destekleyin.

Sağlıklı büyüme için dengeli beslenme, yeterli uyku ve düzenli fiziksel aktivite de önemlidir. Bkz. Sağlıklı beslenme nedir?