Ferritin ve demir testleri ne anlatır?

Demir neden önemlidir?

Demir, kırmızı kan hücrelerindeki hemoglobinin yapı taşıdır. Hemoglobin, akciğerlerden aldığı oksijeni vücudun tüm dokularına taşır. MedlinePlus'a göre demir; sağlıklı kırmızı kan hücreleri yanında kasların, kemik iliğinin ve organların işleyişi için de gereklidir.

Vücut demiri besinlerden alır. Demirin bir kısmı hemen kullanılır, bir kısmı ise ileride kullanılmak üzere depolanır. Demir kanda transferrin adlı bir protein tarafından taşınır; depolarda ise ferritine bağlı olarak saklanır.

Demir dengesi iki yönde bozulabilir:

• Demir eksikliği: Yetersiz alım, emilim sorunları veya kan kaybı (ağır adet kanamaları, sindirim sisteminden gizli kanama gibi) nedeniyle depolar boşalır. Ardından hemoglobin düşer ve demir eksikliği anemisi gelişebilir.
• Demir fazlalığı: Kalıtsal hemokromatoz gibi durumlarda vücut gereğinden fazla demir emer veya sık kan nakli gerektiren hastalıklarda demir birikir. Fazla demir karaciğer, kalp ve eklemler gibi organlara zarar verebilir.

Hangi testler yapılır?

MedlinePlus, demir testlerinin başlıca türlerini şöyle sıralar:

• Serum demiri: Kandaki demir miktarını ölçer. Gün içinde değişkenlik gösterir.
• Transferrin: Demiri vücutta taşıyan proteinin miktarını ölçer.
• Total demir bağlama kapasitesi (TDBK): Demirin transferrin ve kandaki diğer proteinlere ne kadar iyi bağlanabildiğini gösterir. Demir eksikliğinde vücut daha fazla demir yakalamaya çalıştığı için genellikle yükselir.
• Ferritin: Vücutta ne kadar demir depolandığını gösterir.

Laboratuvar raporlarında bunlara ek olarak serum demirinin bağlama kapasitesine oranı olan "transferrin satürasyonu" da hesaplanabilir. Bu değer, taşıyıcı proteinlerin ne kadarının demirle dolu olduğunu gösterir.

Hekimler çoğu zaman bu testleri tam kan sayımıyla (hemogram) birlikte ister. Hemogramdaki hemoglobin düzeyi ve kırmızı kan hücrelerinin büyüklüğü, demir testlerinin yorumunu kolaylaştırır.

Hangi durumlarda istenir?

MedlinePlus'a göre ferritin testi, vücudun uygun miktarda demir depolayıp depolamadığını kontrol etmek ve demirle ilişkili durumları tanımak ya da dışlamak için kullanılır. Bu durumlar arasında demir eksikliği anemisi, hemokromatoz, karaciğer hastalığı ve huzursuz bacak sendromu sayılır.

Demir eksikliğini düşündüren belirtiler

MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Nefes darlığı
• Güçsüzlük veya yorgunluk
• Baş dönmesi
• Kalp ritminde düzensizlik
• Solgun cilt
• Huzursuz bacak sendromu

Bunlara saç dökülmesi, tırnaklarda kırılma, buz veya toprak gibi besin dışı şeyleri yeme isteği de eşlik edebilir.

Demir fazlalığını düşündüren belirtiler

MedlinePlus'a göre fazla demirin belirtileri şunlar olabilir:

• Güçsüzlük veya yorgunluk
• Diz veya el eklemlerinde ağrı
• Cinsel işlev sorunları
• Karın ağrısı
• Ciltte gri, metalik veya bronz renkli değişiklik

Demir testleri ayrıca gebelik öncesi ve gebelikte, yoğun adet kanaması olan kadınlarda, böbrek hastalığında ve demir tedavisinin etkisini izlemek için de istenebilir.

Demir eksikliği kimlerde daha sık görülür?

Demir eksikliği herkeste görülebilir; ancak bazı gruplarda daha sık rastlanır ve hekimler bu kişilerde demir testlerini daha kolay isteyebilir:

• Yoğun adet kanaması olan kadınlar: Her ay kaybedilen kan, demir depolarının zamanla boşalmasına yol açabilir.
• Gebeler: Gebelikte bebeğin ve artan kan hacminin ihtiyacı nedeniyle demir gereksinimi artar.
• Bebekler, çocuklar ve ergenler: Hızlı büyüme dönemlerinde demir ihtiyacı yüksektir.
• Hayvansal gıda tüketmeyenler: Bitkisel kaynaklı demir vücutta daha az emilir; beslenmenin iyi planlanması gerekir.
• Sindirim sistemi hastalığı olanlar: Çölyak hastalığı ve iltihabi bağırsak hastalıkları emilimi bozabilir; mide ameliyatı geçirmiş kişilerde de emilim azalabilir.
• Gizli kanama riski olanlar: Mide ülseri, bağırsak polipleri veya kanserleri gibi durumlar fark edilmeden kan kaybına yol açabilir. Bu nedenle özellikle erkeklerde ve menopoz sonrası kadınlarda açıklanamayan demir eksikliği mutlaka araştırılır.
• Sık kan bağışı yapanlar ve kronik böbrek hastaları

Hazırlık

MedlinePlus, ferritin ve demir testleri öncesinde 12 saat aç kalmanızın istenebileceğini ve testin genellikle sabah yapıldığını belirtir. Kuruma göre kandaki demir miktarı gün içinde değişir ve sabah saatlerinde daha yüksek olabilir; bu yüzden karşılaştırılabilir sonuçlar için kan genellikle sabah alınır.

Demir içeren takviye veya ilaç kullanıyorsanız bunu hekiminize bildirin; çünkü yakın zamanda alınan demir serum demiri sonucunu etkileyebilir. MedlinePlus, doğum kontrol hapları ve östrojen tedavileri gibi bazı ilaçların da demir düzeylerini etkileyebileceğini belirtir. Hekiminiz söylemedikçe ilaçlarınızı kesmeyin.

Sonuçlar ne anlama gelir?

Her laboratuvarın kendi referans aralıkları vardır ve ferritin için normal kabul edilen değerler yaşa ve cinsiyete göre değişebilir. Bu nedenle raporunuzdaki aralıklara bakmak ve yorumu hekiminize bırakmak gerekir.

Düşük ferritin

MedlinePlus'a göre normalin altındaki ferritin düzeyleri demir eksikliği anemisine işaret edebilir. Ferritin, demir depoları azaldığında ilk düşen değerlerden biridir; bu yüzden hemoglobin henüz normalken bile düşük olabilir. Bu durum "anemisiz demir eksikliği" olarak adlandırılır ve yorgunluk gibi yakınmalara yol açabilir.

MedlinePlus, tedavi edilmeyen demir eksikliğinin kalp sorunlarına, enfeksiyonlara ve çocuklarda gelişim sorunlarına yol açabileceğini belirtir. Düşük ferritin saptandığında yalnızca demir vermek yetmez; eksikliğin nedeni de araştırılmalıdır.

Yüksek ferritin

Yüksek ferritin her zaman demir fazlalığı anlamına gelmez. Ferritin aynı zamanda vücutta iltihap olduğunda yükselen proteinlerden biridir. MedlinePlus'a göre yüksek ferritinin nedenleri arasında şunlar sayılabilir:

• Demir fazlalığı (örneğin hemokromatoz)
• Enfeksiyon veya ameliyat sonrası gibi iltihaplı durumlar
• Otoimmün hastalıklar
• Karaciğer hastalığı
• Kanser
• Obezite
• Alkol kullanım bozukluğu
• Tiroid bezinin aşırı çalışması

Bu nedenle yüksek ferritin saptandığında hekim transferrin satürasyonuna, iltihap belirteçlerine (CRP gibi) ve karaciğer testlerine de bakar.

Serum demiri ve bağlama kapasitesi

MedlinePlus'a göre düşük demir düzeyleri demir eksikliği anemisine, diğer anemi türlerine veya talasemiye; yüksek demir düzeyleri ise hemokromatoza, kurşun zehirlenmesine veya karaciğer hastalığına işaret edebilir. Tipik demir eksikliğinde ferritin ve serum demiri düşük, bağlama kapasitesi yüksek bulunur. Demir fazlalığında ise ferritin ve transferrin satürasyonu yüksektir.

Önemli bir ayrım: talasemi taşıyıcılığı

Talasemi taşıyıcılığında da kırmızı kan hücreleri küçük olabilir ve hemogram demir eksikliğine benzeyebilir. Ancak bu kişilerde demir depoları çoğunlukla normaldir. Talasemi taşıyıcılığı Türkiye'de görece sık görüldüğünden, ferritin normalken hemogramda küçük hücreler varsa hekiminiz hemoglobin elektroforezi gibi ek testler isteyebilir. Gereksiz demir kullanımı, demir eksikliği olmayan kişilerde fayda sağlamaz ve fazla demir birikimine katkıda bulunabilir.

Sonuç anormalse sonraki adımlar

• Demir eksikliğinde: Hekim, eksikliğin nedenini araştırır. Kadınlarda adet kanamalarının miktarı, herkes için beslenme alışkanlıkları ve sindirim sisteminden gizli kanama olasılığı değerlendirilir. Gerekirse dışkıda gizli kan testi, endoskopi veya kolonoskopi istenebilir. Tedavi ağızdan demir veya bazı durumlarda damardan demir ile yapılır; türüne ve süresine hekim karar verir. Tedavinin işe yarayıp yaramadığını görmek ve depoların yeniden dolduğundan emin olmak için belirli aralıklarla hemogram ve ferritin kontrolü yapılır.
• Yüksek ferritinde: İltihap, karaciğer hastalığı ve metabolik nedenler araştırılır. Demir fazlalığı doğrulanırsa kalıtsal hemokromatoz için genetik test ve organ hasarını değerlendirmeye yönelik tetkikler planlanabilir.