Periferik yayma (kan yayması) nedir, neden yapılır?

Periferik yayma nedir?

Kan, sıvı bir kısım (plazma) ile bu sıvının içinde yüzen hücrelerden oluşur. Kandaki üç temel hücre şunlardır:

• Kırmızı kan hücreleri (alyuvarlar): Vücuda oksijen taşır.
• Beyaz kan hücreleri (akyuvarlar): Enfeksiyonlarla savaşır.
• Trombositler (kan pulcukları): Kanamanın durmasına ve pıhtı oluşmasına yardımcı olur.

Günümüzde kan hücrelerinin sayısı çoğunlukla otomatik cihazlarla ölçülür; bu teste tam kan sayımı ya da hemogram denir. Bkz. Hemogram (tam kan sayımı) nedir? Periferik yayma ise hücrelerin sayısının yanı sıra görünümleri hakkında da bilgi verdiği için hemogramı tamamlayan bir inceleme olarak kullanılır.

MedlinePlus, periferik yaymayı cam bir lam üzerine yayılan ve hücrelerin daha net görülebilmesi için özel bir boyayla boyanan kan örneğinin mikroskop altında incelenmesi olarak tanımlar. MedlinePlus Tıp Ansiklopedisi'ne göre bu inceleme mikroskop altında ya da otomatik bir cihazla yapılabilir; beyaz kan hücrelerinin türleri, anormal hücre şekilleri ve yaklaşık trombosit sayısı hakkında bilgi verir. Test çoğu zaman tam kan sayımıyla birlikte yapılır.

Neden yapılır?

MedlinePlus'a göre periferik yayma şu amaçlarla istenebilir:

• Tam kan sayımında anormallik olduğunda: Hücre sayılarındaki değişikliğin nedenini anlamaya yardımcı olmak için
• Belirtilerin nedenini araştırmak için: Yorgunluk, sarılık (ciltte ve gözlerde sararma), açıklanamayan kanama ya da morarma, ateş ve kemik ağrısı gibi yakınmalarda
• Kan hastalıklarının tanısı ve izlemi: Kansızlık türleri, orak hücreli anemi ve trombosit bozuklukları gibi durumlarda
• Kan ve kemik iliğini etkileyen kanserler: Lösemi gibi hastalıkların araştırılmasında. Bkz. Lösemi (kan kanseri) nedir?
• Enfeksiyonlar ve parazit hastalıkları: MedlinePlus Tıp Ansiklopedisi sıtmayı örnek olarak verir.
• Tedavinin izlenmesi: Mevcut bir kan hastalığında tedavinin etkisini ya da kemoterapinin kan hücreleri üzerindeki etkilerini izlemek için

Teste nasıl hazırlanılır?

MedlinePlus'a göre periferik yayma için özel bir hazırlık gerekmez. Ancak aynı kan örneğinden açlık gerektiren başka testler de yapılacaksa, hekiminiz belirli bir süre aç kalmanızı isteyebilir. Bkz. Kan tahlili öncesi açlık

Kullandığınız ilaçları, takviyeleri ve yakın zamanda kan nakli alıp almadığınızı hekiminize söylemeniz, sonuçların doğru yorumlanmasına yardımcı olur.

Test nasıl yapılır?

MedlinePlus'a göre test şu şekilde yapılır:

1. Bir sağlık çalışanı koldaki bir toplardamardan ince bir iğneyle kan örneği alır. Bebeklerde örnek parmak ucundan ya da topuktan alınabilir.
2. Kan alma işlemi genellikle beş dakikadan kısa sürer.
3. Laboratuvarda bir damla kan cam bir lamın üzerine ince bir tabaka hâlinde yayılır ve boyanır.
4. Laboratuvar uzmanı lamı mikroskop altında inceleyerek hücrelerin büyüklüğünü, şeklini, rengini ve sayısını değerlendirir.

Test sırasında ne hissedilir?

MedlinePlus Tıp Ansiklopedisi'ne göre iğne batırılırken bazı kişiler orta düzeyde ağrı, bazıları ise yalnız hafif bir batma ya da sızlama hisseder. Sonrasında iğne yerinde kısa süreli zonklama ya da hafif morarma olabilir.

Sonuçlar ne anlama gelir?

Normal sonuç

MedlinePlus Tıp Ansiklopedisi'ne göre normal bir yaymada kırmızı kan hücreleri benzer büyüklükte ve renktedir, ortaları daha açık renkte görünür. Beyaz kan hücrelerinin türlerine göre dağılımı (formül lökosit) da normal sınırlardadır. Bkz. Lökosit (WBC) değerleri

Kırmızı kan hücrelerindeki değişiklikler

MedlinePlus Tıp Ansiklopedisi, kırmızı kan hücrelerinin şeklinde görülebilen bazı değişiklikleri ve bunların ilişkili olabileceği durumları şöyle sıralar:

• Orak hücreler: Orak hücreli anemiyle ilişkilidir. Bkz. Orak hücreli anemi nedir?
• Küresel hücreler (sferositler): Bağışıklık sistemine bağlı hücre yıkımı ya da kalıtsal sferositoz gibi durumlarda görülebilir.
• Hedef hücreler: Hemoglobin yapısı bozuklukları, demir eksikliği ve karaciğer hastalığı gibi durumlarla ilişkili olabilir.
• Parçalanmış hücreler (şistositler): Yapay kalp kapakları ya da damar içinde pıhtı oluşumuyla seyreden durumlarda görülebilir.
• Gözyaşı damlası biçimli hücreler: Miyelofibrozis, ağır demir eksikliği ve talasemi gibi durumlarda görülebilir.
• Çekirdekli kırmızı hücreler (normoblastlar): Kemik iliğini etkileyen kanserler, talasemi ya da ağır hücre yıkımı gibi durumlarda kanda görülebilir.

Beyaz kan hücreleri ve trombositler

Periferik yayma yalnız kırmızı kan hücrelerine bakmaz. MedlinePlus'a göre test, üç hücre türünün de büyüklüğünü, şeklini ve sayısını değerlendirir. MedlinePlus Tıp Ansiklopedisi, yaymada beyaz kan hücrelerinin türlerinin (nötrofil, lenfosit, monosit gibi) ayrı ayrı sayılabildiğini ve trombosit sayısının yaklaşık olarak tahmin edilebildiğini belirtir.

Beyaz kan hücrelerinin türlerine göre dağılımı, enfeksiyonların, alerjik durumların ve bazı kan hastalıklarının değerlendirilmesinde yol gösterici olabilir. Trombositlerin sayısı ve görünümü ise kanama ya da pıhtılaşma sorunlarının araştırılmasında önemlidir. Bkz. Trombositopeni Açıklanamayan kanama ya da morarma yakınmanız varsa, yayma sonucu bu yakınmaların nedenini anlamaya yardımcı olabilir; MedlinePlus açıklanamayan kanamayı ve morarmayı testin istenme nedenleri arasında sayar.

Diğer bulgular

MedlinePlus'a göre anormal bir yayma; kansızlık, orak hücre hastalığı, lösemi, trombosit bozuklukları ya da enfeksiyonlar gibi durumlara işaret edebilir. Beyaz kan hücrelerinde olgunlaşmamış ya da anormal görünümlü hücrelerin bulunması, ileri inceleme gerektirebilir.

Bu bulguların hiçbiri tek başına tanı koydurmaz. MedlinePlus, sonuçların kişinin tıbbi öyküsü ve diğer testlerle birlikte değerlendirilmesi gerektiğini vurgular. Hekiminiz gerekirse demir testleri, vitamin düzeyleri ya da kemik iliği biyopsisi gibi ek tetkikler isteyebilir. Bkz. Kemik iliği biyopsisi nedir? ve Anemi türleri

Riskler

MedlinePlus'a göre periferik yayma, basit bir kan alma işlemi gerektirdiği için risk çok düşüktür. İğne yerinde hafif ağrı ya da morarma olabilir ve genellikle kısa sürede geçer. MedlinePlus Tıp Ansiklopedisi, seyrek olarak hafif kanama, bayılma hissi, deri altında kan birikmesi, enfeksiyon ya da damarın bulunması için birden fazla kez iğne yapılması gerekebileceğini belirtir.

Kan aldırırken bayılma eğiliminiz varsa bunu sağlık çalışanına önceden söyleyin; işlem uzanarak yapılabilir.

Sonuçlarınızı konuşurken

Periferik yayma raporu, laboratuvar terimleriyle yazıldığı için ilk bakışta karışık görünebilir. Raporda "anizositoz" (hücre büyüklüklerinde farklılık), "poikilositoz" (hücre şekillerinde farklılık) gibi ifadeler görebilirsiniz. Bu terimler tek başına bir hastalığın adı değildir; hücrelerdeki değişiklikleri tanımlar. Sonucunuzu, tam kan sayımı ve diğer testlerinizle birlikte hekiminizle değerlendirmeniz en doğru yaklaşımdır. Görüşmeye giderken önceki tahlil sonuçlarınızı ve kullandığınız ilaçların listesini götürmeniz, karşılaştırma yapılmasını kolaylaştırır.