Kısaca
Damar yoluyla demir uygulaması, demirin sıvı hâlinde bir serumla (infüzyon) doğrudan kana verilmesidir; halk arasında "demir iğnesi", "IV demir" ya da "serumla demir" olarak da bilinir. Demir eksikliği anemisinde ilk tedavi genellikle ağızdan alınan demir ilaçlarıdır; ancak bu ilaçlar yeterli olmadığında, yan etkiler nedeniyle kullanılamadığında, demir bağırsaktan emilemediğinde ya da demirin hızla yerine konması gerektiğinde damar yoluyla demir tercih edilebilir. Guy's and St Thomas' Hastanesi'ne (NHS) göre infüzyon genellikle 30–45 dakika sürer ve ardından yaklaşık 30 dakika gözlem yapılır. Seyrek de olsa alerjik tepki görülebileceği için uygulama sağlık kuruluşunda, gözlem altında yapılır.
Damar yoluyla demir nedir?
Demir, kırmızı kan hücrelerinin oksijen taşımasını sağlayan hemoglobinin yapımı için gereklidir. Vücutta demir azaldığında hemoglobin yapımı da azalır ve demir eksikliği anemisi gelişir. Bkz. Demir eksikliği anemisi belirtileri
Guy's and St Thomas' Hastanesi, damar yoluyla demir uygulamasını sıvı demirin bir serum aracılığıyla doğrudan kan dolaşımına verilmesi olarak tanımlar. ABD Ulusal Kalp, Akciğer ve Kan Enstitüsü (NHLBI) de bu yöntemin demiri damar yoluyla vücuda vermek için kullanıldığını belirtir. Demir sindirim sistemini atlayarak doğrudan kana geçtiği için, bağırsaktan emilim sorunu olan kişilerde de etkili bir seçenek olabilir.
Kimlere uygulanır?
NHS'e göre demir eksikliği anemisinde genellikle önce demir tabletleri önerilir ve bu tabletlerin yaklaşık 6 ay kullanılması gerekir. NHLBI ise ağızdan alınan demirin demir eksikliği anemisinde en sık kullanılan tedavi olduğunu belirtir. Damar yoluyla demir ise daha çok şu durumlarda gündeme gelir:
- Ağır demir eksikliği anemisi: NHLBI, damar yoluyla demirin ciddi demir eksikliği anemisinde kullanılabildiğini belirtir.
- Uzun süreli hastalıklar: NHLBI'ye göre böbrek hastalığı ve süregen iltihaplı hastalıklar gibi uzun soluklu durumlarda tercih edilebilir.
- Emilim sorunları: NHLBI'nin demir eksikliği nedenleri arasında saydığı çölyak hastalığı, diğer sindirim sistemi hastalıkları ve bağırsak ameliyatları, ağızdan alınan demirin emilimini azaltabilir. Bkz. Çölyak hastalığı
- Ağızdan demiri tolere edememe: NHS'e göre demir tabletleri kabızlık ya da ishal, karın ağrısı, mide yanması, bulantı ve dışkının koyu renkte olması gibi yan etkilere yol açabilir. Bu yan etkiler nedeniyle tablet kullanılamıyorsa damar yolu seçeneği değerlendirilebilir.
- Demirin hızla yükseltilmesi gerektiğinde: Guy's and St Thomas' Hastanesi'ne göre örneğin ameliyat öncesinde demir düzeyinin hızla yükseltilmesi gerektiğinde kullanılabilir.
Damar yoluyla demir verilmeden önce demir eksikliğinin nedeninin araştırılması da önemlidir. NHLBI, kan kaybını (örneğin mide-bağırsak kanaması ya da yoğun adet kanaması) demir eksikliğinin başlıca nedenleri arasında sayar. Neden ortadan kaldırılmazsa demir eksikliği tekrarlayabilir.
Demir tableti ile damar yoluyla demir arasındaki fark
Demir eksikliğinde hangi yöntemin seçileceği, kişinin durumuna göre belirlenir. NHS'e göre demir tabletleri genellikle ilk tercih olup yaklaşık 6 ay kullanılır; yan etkileri azaltmak için yemekle birlikte ya da yemekten kısa süre sonra alınması önerilir. Bu süre boyunca aile hekimi, demir düzeyinin normale dönüp dönmediğini birkaç ay içinde tekrarlanan kan testleriyle izler.
Damar yoluyla demirde ise demir doğrudan kana verildiği için düzeyler daha hızlı yükselir. NHLBI'ye göre demir düzeylerini yerine koymak için çoğu zaman bir ya da birkaç seans yeterli olurken, ağızdan alınan takviyelerde bu süreç 3–6 ay sürebilir. Buna karşılık damar yoluyla uygulama bir sağlık kuruluşunda yapılır, kanül takılmasını ve gözlem süresini gerektirir; seyrek de olsa alerjik tepki riski taşır.
Hangi yöntemin size uygun olduğuna; aneminin derecesi, demir eksikliğinin nedeni, tabletlere verdiğiniz yanıt, yan etkiler ve diğer sağlık sorunlarınız birlikte değerlendirilerek hekim karar verir.
Uygulama öncesi hazırlık
Guy's and St Thomas' Hastanesi'ne göre uygulamadan önce sağlık ekibine şu bilgileri vermeniz gerekir:
- Daha önce demir ilaçlarına ya da damar yoluyla demire karşı bir tepki yaşayıp yaşamadığınız
- Bilinen alerjileriniz
- Gebe olup olmadığınız ya da gebelik olasılığınız
- Şu anda bir enfeksiyonunuz olup olmadığı
- Karaciğer sorunları, astım ya da kan hastalıkları gibi sağlık sorunlarınız
Uygulamadan önce tansiyonunuz, nabzınız ve vücut ısınız ölçülür. Kullandığınız ilaçların listesini yanınızda getirmeniz ve uygulama günü için yeterli zaman ayırmanız işinizi kolaylaştırır.
Demir düzeyinizi gösteren kan testleri genellikle uygulamadan önce yapılmış olur. Bkz. Ferritin ve demir testleri ne anlatır?
Bu konuda
Bu konuyu bir hekimle konuşmak isterseniz
İlgili branşlardaki doktor profillerini şehir ve ilçeye göre inceleyebilir, çalışma yerlerini ve randevu seçeneklerini görebilirsiniz.
Uygulama nasıl yapılır?
Guy's and St Thomas' Hastanesi'nin tarif ettiği adımlar şöyledir:
- Koldaki bir toplardamara ince, esnek bir plastik tüp (kanül) yerleştirilir.
- Sıvı demir, bir serum aracılığıyla damara verilir. Guy's and St Thomas' Hastanesi'ne göre infüzyon genellikle 30–45 dakika sürer.
- Uygulama sırasında ve sonrasında yan etkiler açısından izlenirsiniz.
- İnfüzyon bittikten sonra yaklaşık 30 dakika gözlem altında kalırsınız.
Kaç kez uygulama gerektiği, kullanılan demir ilacının türüne ve demir eksikliğinin derecesine göre değişir. Guy's and St Thomas' Hastanesi, bazı kişilerin tek bir infüzyonla yetinebildiğini, bazı ilaç türlerinde ise aralarında en az bir hafta olacak şekilde birkaç infüzyon gerekebildiğini belirtir. NHLBI de damar yoluyla demirin demir düzeylerini çoğu zaman bir ya da birkaç seansta yerine koyabildiğini, ağızdan alınan takviyelerde ise bunun 3–6 ay sürebildiğini belirtir.
Uygulama sırasında kanülün takıldığı yerde ağrı, yanma ya da şişlik fark ederseniz bunu hemen sağlık ekibine söyleyin.
Uygulama gününe dair pratik öneriler
Uygulama ve gözlem süresi birlikte bir saatten uzun sürebileceği için gün içinde yeterli zaman ayırın. Kanülün kolay takılabilmesi için kolları rahatça sıvanabilen giysiler tercih edin. Guy's and St Thomas' Hastanesi baş dönmesini olası geçici yan etkiler arasında saydığı için, kendinizi iyi hissetmezseniz eve dönüşte size eşlik edecek birinin bulunması işinizi kolaylaştırabilir. Kullandığınız ilaçların listesini ve önceki kan testi sonuçlarınızı yanınızda getirin.
Uygulama sonrası
Guy's and St Thomas' Hastanesi'nin önerileri şöyledir:
- Demir tabletlerine ara verin: İnfüzyondan sonraki 5 gün boyunca demir tableti ya da demir takviyesi kullanmayın.
- Kontrol kan testi: Gerekirse 4–6 hafta sonra kan testi yapılarak demir düzeyinizin ve hemoglobin değerinizin nasıl değiştiği değerlendirilir. Bkz. Hemogram (tam kan sayımı) nedir?
- Geçici yakınmalar: Baş ağrısı, bulantı, baş dönmesi ve ishal gibi yakınmalar görülebilir; bunlar genellikle en fazla 2–4 gün sürer.
NHLBI de uygulamadan hemen sonra kusma ya da baş ağrısı olabileceğini, bu yakınmaların genellikle bir iki gün içinde geçtiğini belirtir.
Demir düzeyiniz düzeldikten sonra da demir eksikliğine yol açan nedenin takibi ve dengeli beslenme önemlidir. Bkz. Demirden zengin besinler ve emilimi artırma yolları
Olası riskler ve yan etkiler
Guy's and St Thomas' Hastanesi'nin sıraladığı riskler şunlardır:
- Geçici yan etkiler: Baş ağrısı, bulantı, baş dönmesi ve ishal
- Alerjik tepkiler: Seyrek görülür; ancak uygulama sırasında ya da kısa süre sonra ciddi alerjik tepki (anafilaksi) gelişebilir. Bu nedenle uygulama gözlem altında yapılır. Bkz. Anafilaksi nedir?
- Deride kalıcı renk değişikliği: İlaç damar dışına sızarsa uygulama yerinde kalıcı lekelenme olabilir.
- Fosfat düşüklüğü: Özellikle bazı demir ilaçlarının tekrarlanan yüksek dozlarında kandaki fosfat düzeyi düşebilir.
Bu riskleri ve sizin için olası yararları uygulama öncesinde hekiminizle konuşmanız önemlidir.
Ne zaman doktora başvurmalı?
Beklemeden 112'yi arayın veya acil servise gidin (Guy's and St Thomas' Hastanesi):
- Göğüs ağrısı
- Boğazda, dilde ya da dudaklarda şişlik
- Nefes almada güçlük
- Zihin bulanıklığı ya da bayılma
Uygulamayı yapan merkeze ya da hekiminize başvurun:
- Uygulama yerinde ağrı, şişlik ya da renk değişikliği varsa
- Baş ağrısı, bulantı ya da baş dönmesi gibi yakınmalar birkaç günden uzun sürüyorsa
- Uygulamadan sonra da yorgunluk, nefes darlığı ve solukluk gibi kansızlık belirtileri düzelmiyorsa
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Damar yoluyla demir ne kadar sürer?
Guy's and St Thomas' Hastanesi'ne göre infüzyon genellikle 30–45 dakika sürer ve ardından yaklaşık 30 dakika gözlem yapılır. Hazırlıkla birlikte merkezde daha uzun zaman geçirebilirsiniz.
Kaç kez demir serumu gerekir?
Bu, demir eksikliğinin derecesine ve kullanılan ilacın türüne göre değişir. Bazı kişilerde tek infüzyon yeterli olur, bazılarında birkaç uygulama gerekir.
Demir serumundan sonra demir hapı kullanabilir miyim?
Guy's and St Thomas' Hastanesi, infüzyondan sonraki 5 gün boyunca demir tableti ya da takviyesi kullanılmamasını önerir. Sonrasında devam edip etmeyeceğinizi hekiminize sorun.
Demir serumunun yan etkileri nelerdir?
Baş ağrısı, bulantı, baş dönmesi ve ishal gibi geçici yakınmalar görülebilir. Seyrek de olsa ciddi alerjik tepki ve uygulama yerinde kalıcı leke gibi sorunlar ortaya çıkabilir.
Demir serumu mu, demir hapı mı daha iyi?
Her iki yöntemin de kullanıldığı durumlar farklıdır. NHS'e göre ilk tercih genellikle demir tabletleridir; damar yoluyla demir, tabletlerin yetersiz kaldığı ya da uygun olmadığı durumlarda hekim tarafından değerlendirilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- Anafilaksi (ağır alerjik reaksiyon)
- Çölyak hastalığı (gluten enteropatisi)
- Crohn hastalığı
- Demir eksikliği anemisi
- Kansızlık (anemi)
- Kronik böbrek hastalığı
- Sindirim sistemi kanaması
- Damar yoluyla demir uygulaması
- Tam kan sayımı (hemogram)
- İnfüzyon pompası
- İç Hastalıkları
- Gastroenteroloji
- Hematoloji
- Nefroloji
- Kadın Hastalıkları ve Doğum
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
