B12 vitamini eksikliği belirtileri, nedenleri ve tedavisi

B12 vitamini ne işe yarar?

B12 vitamini (kobalamin), vücudun kendi başına üretemediği ve besinlerle alınması gereken bir vitamindir. Başlıca görevleri şunlardır:

• Kemik iliğinde sağlıklı kırmızı kan hücrelerinin yapımı
• Sinirlerin ve beynin düzgün çalışması
• Hücrelerde DNA yapımı

B12 vitamini doğal olarak neredeyse yalnızca hayvansal kaynaklı besinlerde bulunur: et, tavuk, balık, kabuklu deniz ürünleri, yumurta, süt ve süt ürünleri. Bazı tahıl ürünleri B12 ile zenginleştirilir.

Besinlerle alınan B12'nin bağırsaktan emilebilmesi için midede üretilen ve "intrinsik faktör" adı verilen bir proteine ihtiyaç vardır. Bu nedenle mide ve bağırsaklarla ilgili sorunlar, yeterli beslenmeye rağmen eksikliğe yol açabilir.

B12 eksikliğinin belirtileri nelerdir?

B12 eksikliği yavaş gelişir; belirtiler aylar hatta yıllar içinde ortaya çıkabilir. Bazı belirtiler kansızlık gelişmeden de görülebilir.

Kansızlıkla ilgili belirtiler

• Aşırı yorgunluk ve enerji eksikliği
• Eforla nefes darlığı
• Ciltte solukluk
• İştahsızlık
• İshal veya kabızlık
• Kas güçsüzlüğü

Ağız ve dille ilgili belirtiler

• Dilde kızarıklık, şişlik ve ağrı
• Ağız yaraları

Sinir sistemiyle ilgili belirtiler

• El ve ayaklarda uyuşma, iğnelenme, karıncalanma
• Denge kaybı, yürümede zorlanma
• Görme sorunları
• Dikkat ve konsantrasyon güçlüğü
• Unutkanlık, kavrama ve karar vermede zorluk
• Hafif depresif belirtiler veya kaygıdan başlayıp ileri durumlarda bilinç bulanıklığı ve bunamaya kadar uzanabilen değişiklikler

Bu belirtiler pek çok başka hastalıkta da görülebileceği için tek başına tanı koydurmaz. Kan testiyle değerlendirme gerekir.

B12 eksikliği neden olur?

Emilim sorunları

• Pernisiyöz anemi: Bağışıklık sisteminin mide hücrelerine saldırdığı ve intrinsik faktör üretiminin azaldığı otoimmün bir durumdur. NHS, İngiltere'de B12 eksikliğinin en sık nedeni olarak pernisiyöz anemiyi gösterir.
• Sindirim sistemi hastalıkları: Crohn hastalığı ve çölyak hastalığı gibi bağırsak hastalıkları
• Mide veya ince bağırsak ameliyatları: Midenin ya da ince bağırsağın bir bölümünün çıkarıldığı ameliyatlar, obezite cerrahisi dahil
• Bağırsak parazitleri: Seyrek olarak balık tenyası gibi parazitler

Beslenmeyle ilgili nedenler

• Hayvansal gıdaların hiç tüketilmediği (vegan) veya çok kısıtlı beslenme düzenleri; zenginleştirilmiş gıda veya takviye kullanılmadığında eksiklik gelişebilir
• Gebelikte veya bebeklikte yetersiz beslenme

İlaçlar ve diğer etkenler

• Mide asidini azaltan ilaçların (proton pompası inhibitörleri gibi) uzun süreli kullanımı
• Diyabet tedavisinde kullanılan metforminin uzun süreli kullanımı
• Bazı epilepsi ilaçları
• Alkol kullanımı
• Diazot monoksitin (gülme gazı) kötüye kullanımı

Yaş

B12 eksikliği yaşla daha sık görülür. NHS, B12 veya folat eksikliğinin 75 yaş üstündeki kişilerin yaklaşık 10'da birini, 65–74 yaş arasındakilerin ise yaklaşık 20'de birini etkilediğini belirtir.

B12 eksikliği nasıl teşhis edilir?

Tanı, belirtilerin değerlendirilmesi ve kan testleriyle konur. Hekim şu testleri isteyebilir:

• Tam kan sayımı: B12 eksikliğinde kırmızı kan hücreleri genellikle normalden büyüktür.
• Kanda B12 düzeyi
• Gerekirse ek testler: Metilmalonik asit ve homosistein düzeyleri, retikülosit sayısı gibi testler sınırda sonuçların yorumlanmasına yardımcı olur.
• Antikor testleri: Pernisiyöz anemiden şüpheleniliyorsa intrinsik faktör veya mide hücrelerine karşı antikorlar araştırılır.

Neden net değilse mideyi incelemek için endoskopi gibi ek tetkikler planlanabilir. Folat (B9 vitamini) eksikliği de benzer kan bulgularına yol açtığından çoğu zaman birlikte değerlendirilir.

B12 eksikliği nasıl tedavi edilir?

Tedavi, eksikliğin nedenine ve şiddetine göre belirlenir:

• Beslenmeye bağlı eksiklikte: Ağızdan alınan B12 takviyeleri çoğu zaman yeterli olabilir.
• Emilim sorunu olanlarda: Bağırsaktan emilim bozuk olduğu için B12 genellikle enjeksiyonla verilir. Pernisiyöz anemi gibi durumlarda bu tedavinin uzun süre, bazen yaşam boyu sürdürülmesi gerekebilir.
• Diğer seçenekler: Bazı durumlarda burun spreyi veya yüksek içerikli ağızdan takviyeler değerlendirilebilir.

Tedavinin şekli, sıklığı ve süresi hekim tarafından belirlenir. Folat eksikliği de varsa ayrıca tedavi edilir; ancak B12 eksikliği düzeltilmeden yalnızca folat verilmesi sinir sistemiyle ilgili belirtilerin gözden kaçmasına yol açabileceği için bu karar da hekime bırakılmalıdır.

Uzun süreli asit azaltıcı veya metformin kullanıyorsanız ilacınızı kendiniz bırakmayın; B12 düzeyinin izlenmesi konusunu hekiminizle konuşun.

B12 eksikliğinin olası komplikasyonları

B12 eksikliği tedavi edildiğinde pek çok belirti düzelir. Ancak eksiklik uzun süre fark edilmezse şu sorunlar gelişebilir:

• Sinir sistemi hasarı; uyuşma, denge ve hafıza sorunları gibi belirtiler tedaviye rağmen tamamen düzelmeyebilir
• Kalp sorunları; ağır anemide kalp yetmezliği riski
• Gebelikte komplikasyonlar ve bebekte doğumsal sorunlar
• Geçici kısırlık

Bu nedenle belirtiler fark edildiğinde erken değerlendirme büyük önem taşır.

B12 eksikliğinden korunma

• Hayvansal gıdaları içeren dengeli bir beslenme düzeni: et, balık, yumurta, süt ve süt ürünleri
• Vegan veya çok kısıtlı beslenen kişilerin zenginleştirilmiş gıdalar ve takviyeler konusunda bir hekim ya da diyetisyenle görüşmesi
• Mide ameliyatı geçirmiş kişilerde hekimin önerdiği koruyucu B12 tedavisinin sürdürülmesi
• Risk taşıyan kişilerde (ileri yaş, uzun süreli asit azaltıcı veya metformin kullanımı, bağırsak hastalıkları) hekimin önerdiği aralıklarla kontrol

Bilimsel kanıtlar, B12 takviyelerinin eksikliği olmayan kişilerde bunama veya Alzheimer hastalığını önlediğini göstermemektedir.

B12 eksikliğiyle ilgili doğru bilinen yanlışlar

B12 vitamini, son yıllarda en çok konuşulan vitaminlerden biri hâline geldi. Bu ilgi bazı yanlış inanışları da beraberinde getirdi:

• "Her yorgunluğun sebebi B12 eksikliğidir." Yorgunluk; demir eksikliği, tiroid hastalıkları, uyku bozuklukları, depresyon ve pek çok başka nedenden kaynaklanabilir. B12 düzeyinin normal çıkması, yorgunluğun başka bir nedeninin araştırılması gerektiğini gösterir.
• "B12 ne kadar yüksekse o kadar iyi." Eksikliği olmayan kişilerde yüksek miktarlarda B12 almanın ek bir yararı gösterilmemiştir. Takviyeler, hekimin önerisiyle ve ihtiyaç kadar kullanılmalıdır.
• "Bol et yiyorum, bende eksiklik olmaz." B12'nin emilimi için mide ve bağırsakların sağlıklı çalışması gerekir. Pernisiyöz anemi, mide ameliyatları veya bazı ilaçlar, yeterli beslenmeye rağmen eksikliğe yol açabilir.
• "Takviye aldım, artık kontrol gerekmez." Emilim sorunu olan kişilerde tedavinin uzun süre sürdürülmesi ve düzenli kontrol gerekebilir. Tedaviyi kendi başınıza bırakmak, belirtilerin geri dönmesine yol açabilir.

Kimler daha yakından izlenmeli?

İleri yaştakiler, mide veya bağırsak ameliyatı geçirmiş olanlar, Crohn ya da çölyak hastalığı olanlar, uzun süredir asit azaltıcı ilaç veya metformin kullananlar ve hayvansal gıda tüketmeyenler B12 eksikliği açısından daha fazla risk taşır. Bu gruplardaki kişilerin, uygun izlem aralığını hekimleriyle konuşmaları faydalı olur.