Demir eksikliği anemisi: belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Demir eksikliği anemisi nedir?

Anemi (kansızlık), kandaki kırmızı kan hücrelerinin sayısının ya da bu hücrelerin içindeki hemoglobin miktarının normalden düşük olmasıdır. Hemoglobin, akciğerlerden aldığı oksijeni vücudun tüm dokularına taşıyan proteindir ve yapımı için demire ihtiyaç duyar.

Vücuttaki demir depoları azaldığında kemik iliği yeterli hemoglobin üretemez. Önce depolar boşalır, ardından kan değerleri düşmeye başlar. Bu nedenle demir eksikliği her zaman anemiyle birlikte olmayabilir; ancak eksiklik sürdükçe anemi gelişir.

DSÖ'ye göre beslenmeyle ilişkili aneminin en önemli nedeni demir eksikliğidir. Anemi dünya genelinde çok yaygındır: DSÖ verilerine göre 6–59 aylık çocukların %40'ı, gebe kadınların %37'si ve 15–49 yaş arasındaki kadınların %30'u anemiden etkilenmektedir.

Demir eksikliği anemisinin belirtileri nelerdir?

Belirtiler çoğu zaman yavaş gelişir ve vücut bir süre duruma uyum sağladığı için kişi uzun süre fark etmeyebilir.

Sık görülen belirtiler

• Yorgunluk ve enerji eksikliği
• Özellikle eforla artan nefes darlığı
• Kalp atışlarının hissedilmesi (çarpıntı)
• Ciltte ve göz kapaklarının iç yüzünde solukluk
• Baş ağrısı
• Baş dönmesi
• El ve ayaklarda soğukluk

Daha az görülen belirtiler

• Kulak çınlaması
• Tat almada değişiklik
• Kaşıntı
• Dilde yanma veya ağrı
• Saç dökülmesi
• Buz, toprak, kil gibi yiyecek olmayan şeyleri yeme isteği (pika)
• Yutma güçlüğü
• Ağız köşelerinde çatlaklar veya ağız yaraları
• Kaşık şeklinde, içe çökük tırnaklar
• Huzursuz bacak sendromu

Bu belirtilerin hiçbiri tek başına demir eksikliğine özgü değildir; başka birçok durumda da görülebilir. Tanı için kan testi gerekir.

Demir eksikliği neden olur?

Demir eksikliği, vücudun kaybettiği veya ihtiyaç duyduğu demir miktarının alınan demirden fazla olmasıyla gelişir. Başlıca nedenler şunlardır:

Kan kaybı

• Yoğun ve uzun süren adet kanamaları (doğurganlık çağındaki kadınlarda en sık neden)
• Sindirim sisteminden kanama: mide veya onikiparmak bağırsağı ülseri, yemek borusu ya da bağırsak iltihabı, hemoroid
• İbuprofen ve aspirin gibi iltihap giderici ağrı kesicilerin uzun süreli kullanımına bağlı mide kanamaları
• Daha seyrek olarak mide veya kalın bağırsak kanserleri

Artmış ihtiyaç

• Gebelik: bebeğin gelişimi için demir ihtiyacı belirgin şekilde artar; gebelikte demir eksikliğinin ana nedeni beslenmeyle yetersiz alımdır
• Hızlı büyüme dönemleri (bebeklik, çocukluk, ergenlik)

Yetersiz alım veya emilim

• Demirden fakir beslenme
• Çölyak hastalığı gibi bağırsaktan emilimi bozan hastalıklar
• Mide ameliyatları

Erkeklerde ve menopoz sonrasındaki kadınlarda demir eksikliği saptandığında, gizli bir sindirim sistemi kanamasının araştırılması özellikle önemlidir.

Demir eksikliği anemisi nasıl teşhis edilir?

Hekim şikâyetlerinizi, adet düzeninizi, beslenme alışkanlıklarınızı ve kullandığınız ilaçları sorar. Ardından kan testleri istenir:

• Tam kan sayımı (hemogram): Hemoglobin düzeyini, kırmızı kan hücrelerinin sayısını ve büyüklüğünü gösterir. Demir eksikliğinde hücreler genellikle normalden küçüktür.
• Demir depolarını gösteren testler: Ferritin gibi testlerle vücuttaki demir depolarının durumu değerlendirilir.

Demir eksikliğinin nedenini bulmak için ek incelemeler gerekebilir. Örneğin dışkıda gizli kan testi, sindirim sistemindeki gözle görülmeyen kanamaları saptamaya yardımcı olur. Gerekli durumlarda endoskopi ve kolonoskopi gibi incelemeler planlanabilir. Kadınlarda yoğun adet kanamasının nedenini araştırmak için kadın hastalıkları uzmanına yönlendirme yapılabilir.

Demir eksikliği anemisi nasıl tedavi edilir?

Tedavinin iki ayağı vardır: eksik demiri yerine koymak ve eksikliğe yol açan nedeni ortadan kaldırmak.

Demir takviyesi

Hekim genellikle ağızdan alınan demir ilaçları önerir. Demir depolarının dolması zaman alır; bu nedenle kan değerleri düzeldikten sonra da tedavinin bir süre daha devam etmesi gerekebilir. Tedavinin süresi ve kontrol kan testlerinin zamanlaması hekim tarafından belirlenir.

Demir ilaçlarıyla ilgili bilinmesi gerekenler:

• Kabızlık, ishal, karın ağrısı, mide yanması ve bulantı gibi yan etkiler görülebilir. İlacı yemekle birlikte almak bu yan etkileri azaltabilir; ancak nasıl alacağınızı hekiminize veya eczacınıza sorun.
• Dışkının koyu ya da siyah renkte olması demir ilaçlarında sık görülen ve genellikle zararsız bir durumdur. Yine de dışkı katran kıvamında ve yapışkansa ya da başka belirtiler eşlik ediyorsa hekime başvurun.
• C vitamini içeren portakal suyu gibi içecekler demir emilimini artırabilir.
• Demir ilaçları çocukların ulaşamayacağı yerde saklanmalıdır; çocuklarda kazayla fazla miktarda alınması tehlikelidir.

Ağızdan alınan demire yanıt alınamayan, ilacı tolere edemeyen ya da emilim sorunu olan kişilerde hekim damar yoluyla demir tedavisini değerlendirebilir.

Nedenin tedavisi

Yoğun adet kanamasının tedavisi, mide ülseri gibi kanama kaynaklarının iyileştirilmesi veya çölyak hastalığı gibi emilim sorunlarının yönetimi, demir eksikliğinin tekrarlamasını önlemek için gereklidir.

Demirden zengin beslenme

Beslenme tek başına belirgin bir demir eksikliğini düzeltmeye çoğu zaman yetmez; ancak tedaviyi destekler ve eksikliğin yeniden gelişmesini önlemeye yardımcı olur.

Demir açısından zengin besinler

• Kırmızı et ve sakatat
• Koyu yeşil yapraklı sebzeler (ıspanak, roka, semizotu gibi)
• Kuru baklagiller (mercimek, nohut, kuru fasulye)
• Kuru meyveler (kuru kayısı, kuru üzüm gibi)
• Demirle zenginleştirilmiş tahıl ürünleri

Demir emilimini azaltabilecekler Çay ve kahve, süt ve süt ürünleri ile bazı tam tahıllarda bulunan fitik asit demir emilimini azaltabilir. Bu nedenle çay ve kahveyi demirden zengin öğünlerle birlikte değil, öğün aralarında tüketmek faydalı olabilir.

Özel durumlarda demir eksikliği

Gebelik

Gebelikte bebeğin gelişimi ve artan kan hacmi nedeniyle demir ihtiyacı belirgin şekilde artar. DSÖ verilerine göre dünyada gebe kadınların %37'si anemiden etkilenmektedir. Gebelik takibinde kan değerleri düzenli olarak kontrol edilir ve gerektiğinde hekim demir desteği önerir. Gebelikte yorgunluk ve nefes darlığı sık görülen şikâyetler olduğundan, kansızlık belirtileri kolayca gözden kaçabilir; bu nedenle kontrollerin aksatılmaması önemlidir.

Çocuklar ve ergenler

Hızlı büyüme dönemlerinde demir ihtiyacı artar. Demir eksikliği çocuklarda dikkat, öğrenme ve gelişim üzerinde olumsuz etkiler yapabilir. Adet görmeye başlayan genç kızlarda ise yoğun adet kanamaları demir eksikliğine zemin hazırlayabilir.

Bitkisel ağırlıklı beslenenler

Bitkisel kaynaklardaki demir, hayvansal kaynaklardakine göre daha zor emilir. Et tüketmeyen kişiler baklagiller, yeşil yapraklı sebzeler, kuru meyveler ve zenginleştirilmiş tahıllara düzenli yer vererek ve bu besinleri C vitamini içeren sebze ve meyvelerle birlikte tüketerek demir alımını destekleyebilir.

Kan bağışçıları ve sporcular

Sık kan bağışı yapanlarda ve yoğun antrenman yapan bazı sporcularda demir depoları azalabilir. Açıklanamayan yorgunluk ve performans düşüşü fark ederseniz hekiminizle görüşün.

Tedavi edilmezse ne olur?

Tedavi edilmeyen demir eksikliği anemisi:

• Enfeksiyonlara yatkınlığı artırabilir
• Kalbin daha fazla çalışmasına yol açarak kalp ve akciğerle ilgili sorunlara zemin hazırlayabilir
• Gebelikte hem anne hem bebek açısından komplikasyon riskini artırabilir
• Çalışma ve öğrenme performansını, genel yaşam kalitesini düşürebilir