Vajinismus nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Vajinismus nedir?

NHS vajinismusu, vajinaya giriş denendiğinde vajina kaslarının kendiliğinden sıkılaşması olarak tanımlar. Bu kasılma kişinin isteğiyle olmaz; vücudun ağrı ya da tehdit beklentisine karşı verdiği otomatik bir korunma tepkisidir. MSD Manuals da vajinismusu, vajina girişini çevreleyen kasların istem dışı kasılması nedeniyle girişin ağrılı ya da imkânsız hâle gelmesi olarak tarif eder. Güncel tıbbi sınıflamalarda vajinismus, "genito-pelvik ağrı/penetrasyon bozukluğu" başlığı altında ele alınır.

NHS'e göre vajinismus en sık ergenliğin sonlarından otuzlu yaşların başına kadar olan dönemde görülür; ancak her yaşta ortaya çıkabilir. Bazı kadınlar ilk cinsel deneyimden itibaren bu sorunu yaşar; bazıları ise daha önce sorunsuz ilişkiye girebilirken, örneğin bir enfeksiyon, zor bir doğum ya da menopoz sonrasında vajinismus yaşamaya başlar.

Vajinismus, cinsel isteğin olmadığı anlamına gelmez. Pek çok kadın cinsel yakınlık ister ve istek duyar; ancak giriş denendiğinde vücut istem dışı olarak kasılır.

Belirtileri nelerdir?

NHS ve MSD Manuals'ın tarif ettiği belirtiler şunlardır:

• Vajinaya giriş denendiğinde kasların sıkılaşması ve girişin mümkün olmaması
• Giriş sırasında yanma, batma ya da sızlama şeklinde ağrı
• Tampon takmakta güçlük ya da hiç takamamak
• Jinekolojik muayene ya da rahim ağzı taraması (smear) sırasında yoğun ağrı veya muayenenin yapılamaması
• Cinsel ilişki öncesinde yoğun korku ve kaygı
• NHS'e göre bazı kadınlarda, giriş düşüncesiyle bile vajinaya bir şey yaklaştığında kasların kasılması

MSD Manuals bir kısır döngüye dikkat çeker: Ağrı beklentisi kasların kasılmasına yol açar, kasılma ağrıyı artırır, yaşanan ağrı ise bir sonraki denemede korkuyu ve kasılmayı daha da güçlendirir. Tedavinin önemli bir amacı bu döngüyü kırmaktır.

Neden olur?

Vajinismusun tek bir nedeni yoktur. NHS ve MSD Manuals'a göre bedensel ve ruhsal etkenler tek başına ya da birlikte rol oynayabilir.

Bedensel etkenler

• Vajinal mantar enfeksiyonu gibi enfeksiyonlar; bkz. Vajinal mantar enfeksiyonu
• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar
• Menopoz döneminde vajina kuruluğu; bkz. Menopoz belirtileri
• Pelvik iltihabi hastalık
• Endometriozis; bkz. Endometriozis nedir?
• MSD Manuals'a göre miyomlar ve yara dokusu (skar)
• NHS'e göre kullanılan ürünlere (örneğin sabun, krem) karşı tahriş ya da alerjik tepki

Ruhsal ve yaşantıya bağlı etkenler

• Cinsel ilişkiye ya da ağrıya karşı kaygı ve korku
• Daha önce yaşanmış ağrılı bir ilişki ya da muayene deneyimi
• Cinsel istismar ya da travma öyküsü
• Cinsellikle ilgili utanç ya da suçluluk yaratan inanışlar
• NHS'e göre zor bir doğum deneyimi ya da sıkıntılı tıbbi muayeneler

Bu etkenlerin varlığı bir kusur ya da zayıflık değildir. Vücudun korunma tepkisi, kişinin bilinçli kontrolü dışında gelişir.

Nasıl teşhis edilir?

NHS'e göre hekim önce yakınmalarınızı dinler ve belirtilerin ne zaman başladığını, hangi durumlarda ortaya çıktığını sorar. Enfeksiyon gibi bedensel bir nedeni dışlamak için kısa bir vajinal muayene önerilebilir. NHS, muayene için kadın hekim isteyebileceğinizi ve yanınızda destek olacak birini bulundurabileceğinizi belirtir. Muayenenin hangi aşamasında olursa olsun durmasını isteme hakkınız vardır.

MSD Manuals'a göre muayene, kişinin rahat hissetmesine özen gösterilerek yavaş ilerletilir. Hekim, ağrının tam olarak nerede olduğunu anlamak için vajina girişine pamuklu bir çubukla hafifçe dokunabilir ve kasların gerginliğini nazikçe değerlendirebilir. Muayene, aynı zamanda kişinin kendi bedenini tanımasına yardımcı olan bir bilgilendirme fırsatına dönüşebilir.

Teşhis için kan testi ya da görüntüleme genellikle gerekmez; ancak ağrıya yol açan başka bir hastalık düşünülürse ek tetkikler istenebilir. MSD Manuals'a göre tanı konurken belirtilerin uzun süredir, genellikle en az altı aydır sürmesi ve kişide belirgin sıkıntı yaratması da göz önünde bulundurulur.

Görüşmeye giderken şunları düşünüp not almanız yararlı olabilir:

• Yakınmanın ilk ne zaman başladığı; her zaman mı var, yoksa belirli bir olaydan sonra mı ortaya çıktı
• Tampon kullanımı ve önceki muayenelerde neler yaşandığı
• Ağrının yeri ve niteliği (yanma, batma, sıkışma)
• Vajinal akıntı, kaşıntı ya da kuruluk gibi eşlik eden belirtiler
• Hekime sormak istediğiniz sorular

Tedavi nasıl yapılır?

Tedavi kişiye göre planlanır ve çoğu zaman birkaç yaklaşımı bir arada içerir. NHS'e göre tedaviye bir uzmanın rehberliğinde başlanır, egzersizler daha sonra evde sürdürülür; uygun olduğunda eşin de sürece katılması önerilebilir.

Altta yatan bedensel nedenin tedavisi

MSD Manuals'a göre enfeksiyon varsa uygun ilaçlarla, menopoza bağlı kuruluk varsa hormon tedavisiyle, gerekli durumlarda cerrahi yöntemlerle nedene yönelik tedavi yapılır. Bu tedaviler, ağrının kaynağını ortadan kaldırarak kasılma döngüsünün kırılmasına yardımcı olur.

Bilgilendirme ve gevşeme teknikleri

Vajinanın ve pelvik taban kaslarının nasıl çalıştığını öğrenmek, korkunun azalmasında önemli bir adımdır. NHS; farkındalık (mindfulness), nefes egzersizleri ve nazik dokunma alıştırmalarını gevşeme teknikleri arasında sayar. Nefes egzersizleri hakkında genel bilgi için Stres için nefes egzersizleri yazımıza bakabilirsiniz.

Pelvik taban egzersizleri ve fizyoterapi

NHS, pelvik taban kaslarını tanımayı ve bu kasları kontrollü biçimde kasıp gevşetmeyi öğreten egzersizleri önerir. MSD Manuals'a göre pelvik taban fizyoterapisi; kas gevşetme eğitimi, yumuşak doku uygulamaları ve gergin noktalara baskı uygulanmasını içerebilir.

Vajinal dilatörler (eğitici araçlar)

NHS'e göre vajinal eğitici araçlar, farklı boyutlarda, tampon biçiminde araçlardır. Kişi önce en küçük boyutla başlar ve kendini hazır hissettikçe kademeli olarak bir sonraki boyuta geçer. MSD Manuals bu yöntemi, vücudun girişe yavaş yavaş alışmasını sağlayan kademeli bir duyarsızlaştırma olarak tarif eder. Hız tamamen kişinin kendi rahatlığına göre belirlenir.

Psikoseksüel terapi ve bilişsel davranışçı terapi

NHS'e göre psikoseksüel terapi, kişinin bedeni ve cinsellikle ilgili duygularını konuşabildiği bir terapi türüdür. MSD Manuals, korku ve kaygıyı ele alan bilişsel davranışçı terapi ve farkındalık temelli yaklaşımları önerir. Ayrıntı için Bilişsel davranışçı terapi nedir? yazımıza bakabilirsiniz.

Duyusal odaklanma egzersizleri

NHS'in sözünü ettiği duyusal odaklanma (sensate focus) egzersizlerinde çift, bir süre girişi hedeflemeden, birbirine dokunarak yakınlık kurmayı ve baskı hissetmeden bedeni yeniden keşfetmeyi öğrenir. Bu çalışmalar genellikle bir terapist rehberliğinde planlanır.

Vajinismusla yaşamak ve eşin rolü

Vajinismus yalnızca cinsel yaşamı değil, özgüveni ve ilişkiyi de etkileyebilir. Utanç ya da suçluluk duygusu nedeniyle pek çok kadın yardım istemeyi geciktirir. Sorunun yaygın olduğunu ve tedavi edilebildiğini bilmek ilk adımı kolaylaştırabilir.

Eşin anlayışlı ve sabırlı olması, baskı yerine destek sunması tedaviye katkı sağlar. NHS'e göre tedavi sürecinde eşin de egzersizlere katılması uygun olabilir. Tedavi süresi kişiden kişiye değişir; ilerlemenin inişli çıkışlı olması olağandır.