Endometriozis (çikolata kisti) nedir? Belirtileri ve tedavisi

Endometriozis nedir?

NHS endometriozisi, rahim iç tabakasındaki hücrelere benzer hücrelerin vücudun başka bölgelerinde büyümesi olarak tanımlar. Rahim iç tabakası her ay hormonların etkisiyle kalınlaşır ve adet kanamasıyla dökülür. Rahim dışındaki endometriozis odakları da her ay benzer şekilde etkilenir; ancak bu dokudan gelen kanın vücuttan atılacağı bir yol yoktur. NHS'e göre bu dokunun her ay parçalanıp vücut içinde kanaması ağrıya yol açar.

Ne kadar yaygın?

DSÖ'nün 2025 tarihli bilgi notuna göre endometriozis, dünyada üreme çağındaki kadınların ve kız çocuklarının tahminen %10'unu, yani yaklaşık 190 milyon kişiyi etkilemektedir. NHS'e göre ergenlikten menopoza kadar her yaşta tanı konabilir.

Çikolata kisti (endometrioma) nedir?

Endometriozis yumurtalıkları etkilediğinde, yumurtalıkta içi eski kanla dolu kistler oluşabilir. Bedfordshire Hospitals NHS Trust'ın hasta bilgilendirme belgesine göre bu kistler, içindeki koyu renkli sıvı nedeniyle "çikolata kisti" olarak adlandırılır, boyutları değişkendir ve en sık yumurtalıklarda bulunur. Aynı kaynak, bu kistlerin vajinal yoldan yapılan ultrasonla saptanabildiğini belirtir.

Çikolata kisti, endometriozisin bir görünüm biçimidir; tek başına bir hastalık değildir. NHS, cerrahi tedavide endometriozis odaklarının yanı sıra bu kistlerin de çıkarılabildiğini belirtir. Yumurtalık kistlerinin diğer türleri hakkında bilgi için yumurtalık kisti nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Endometriozis belirtileri nelerdir?

DSÖ, NHS ve Bedfordshire Hospitals NHS Trust'ın saydığı belirtiler şunlardır:

• Şiddetli adet ağrısı: Günlük işleri yapmayı engelleyecek düzeyde olabilir.
• Kronik kasık (pelvik) ağrısı: Karnın alt kısmında ve belde uzun süren ağrı
• Cinsel ilişki sırasında veya sonrasında derin ağrı
• Adet döneminde dışkılama veya idrar yaparken ağrı
• Bol adet kanaması veya adetler arasında kanama
• Gebe kalmada güçlük
• Sindirim şikâyetleri: Şişkinlik, kabızlık, ishal veya bulantı, özellikle adet döneminde
• Aşırı yorgunluk

DSÖ, endometriozisin ruh sağlığını da etkileyebildiğini; çökkünlük ve kaygıya yol açabildiğini vurgular.

Adet ağrısının farklı nedenleri için ağrılı adet (dismenore) yazımıza bakabilirsiniz.

Endometriozis neden olur?

DSÖ'ye göre endometriozisin nedeni bilinmemektedir. Bağışıklık sistemindeki bazı işlev bozukluklarının rol oynayabileceğine dair kanıtlar bulunmaktadır; DSÖ, endometriozisi olan kişilerde otoimmün hastalıkların daha sık görüldüğünü belirtir. Hastalığın gelişiminde birden fazla etkenin bir arada rol oynadığı düşünülmektedir.

Endometriozis ve kısırlık

DSÖ'ye göre endometriozis ile kısırlık arasında önemli bir ilişki vardır: kısırlık sorunu yaşayan kadınların %25–50'sinde endometriozis bulunabilmektedir. Bununla birlikte endometriozis tanısı gebe kalınamayacağı anlamına gelmez; durum kişiden kişiye değişir.

Gebelik planlıyorsanız ve endometriozis tanınız varsa, tedavi seçeneklerini doğurganlığınızı da göz önüne alarak hekiminizle konuşmanız önemlidir. Örneğin hormonal ilaçların bir kısmı kullanıldıkları sürece gebe kalmayı engeller; bu nedenle tedavi planı gebelik isteğinize göre yapılır.

Endometriozis nasıl teşhis edilir?

DSÖ'ye göre tanı ortalama 4 ila 12 yıl gecikebilmektedir. Bunun başlıca nedenleri, belirtilerin başka hastalıklarla karışabilmesi ve şiddetli adet ağrısının uzun süre "normal" kabul edilmesidir.

NHS ve Bedfordshire Hospitals NHS Trust'a göre değerlendirmede şunlar kullanılır:

• Belirtilerin ayrıntılı sorgulanması ve muayene: Karın ve pelvik muayene
• Vajinal ultrason: Özellikle yumurtalıklardaki çikolata kistlerini saptamada yardımcıdır. Ultrason yapan doktorları jinekolojik ultrason sayfamızda görebilirsiniz.
• MR: Derin yerleşimli endometriozisin yaygınlığını değerlendirmek için kullanılabilir.
• Laparoskopi: Karında küçük bir kesiden kamera sokularak yapılan kapalı ameliyattır. Bedfordshire Hospitals NHS Trust, laparoskopiyi endometriozis tanısında altın standart olarak tanımlar ve endometriozisin bu işlem sırasında hem görülüp hem de çoğu zaman aynı anda tedavi edilebildiğini belirtir. Ayrıntılar için laparoskopi nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Görüntüleme yöntemleri her zaman tüm odakları gösteremeyebilir; DSÖ, tanının bazı durumlarda laparoskopiyle doğrulandığını belirtir.

Endometriozis tedavisi

DSÖ ve NHS'e göre endometriozisi tamamen ortadan kaldıran bir tedavi şu an için yoktur; ancak belirtiler kontrol altına alınabilir. Tedavi; belirtilerin şiddetine, yaşa, gebelik isteğine ve önceki tedavilere göre kişiye özel planlanır.

Ağrı kesiciler

NHS, tedavinin amacının ağrı gibi belirtileri yönetmek olduğunu ve ilk basamakta genellikle ağrı kesicilerin önerildiğini belirtir. DSÖ ve NHS'e göre ağrıyı azaltmak için iltihap giderici ağrı kesiciler (NSAİİ) ve diğer ağrı kesiciler kullanılabilir. Hangi ilacın size uygun olduğunu hekiminizle konuşun.

Hormonal tedaviler

DSÖ'ye göre kombine doğum kontrol hapları ve progestinler gibi hormonal ilaçlar, endometriozis dokusunun büyümesini baskılayarak ağrıyı azaltabilir. Bedfordshire Hospitals NHS Trust, hormon salgılayan rahim içi araçları da seçenekler arasında sayar. NHS, gebe kalmaya çalışan kişilere hormon tedavisi verilmediğini belirtir; bu nedenle gebelik planınızı tedavi seçimi öncesinde hekiminizle paylaşın.

Cerrahi tedavi

NHS'e göre cerrahi tedavide endometriozis odakları ve kistler çıkarılabilir; ağır vakalarda ve kişinin gebelik isteği yoksa rahmin ya da yumurtalıkların alınması da gündeme gelebilir. NHS'e göre endometriozis mesane veya bağırsağı etkilediyse, bu organların etkilenen bölümünün çıkarılması da gerekebilir. Cerrahi çoğunlukla laparoskopik yöntemle yapılır. DSÖ, cerrahi sonrası hastalığın tekrarlayabileceğini belirtir. İşlemi yapan doktorlar için jinekolojik laparoskopi sayfamıza bakabilirsiniz.

Destekleyici yaklaşımlar

Uzun süreli ağrıyla yaşamak yorucu olabilir. Ağrı yönetimi uzmanları, fizyoterapistler ve ruh sağlığı profesyonelleri tedaviye destek verebilir. Benzer deneyimleri paylaşan kişilerle iletişim kurmak da bazı kişilere iyi gelir.

Endometriozisle yaşamak

Endometriozis uzun süreli bir hastalık olduğu için tedavinin yanı sıra günlük yaşamı kolaylaştıran adımlar da önemlidir:

• Belirti günlüğü tutun: Ağrının adet döngüsüyle ilişkisini, şiddetini, hangi yöntemlerin işe yaradığını ve kanama düzenini not edin. Bu kayıt, hekiminizin tedaviyi değerlendirmesini kolaylaştırır.
• Kontrollerinizi aksatmayın: Hastalık tedaviden sonra tekrarlayabildiği için belirtilerinizdeki değişiklikleri düzenli kontrollerde paylaşın.
• Ruh sağlığınızı ihmal etmeyin: DSÖ, endometriozisin çökkünlük ve kaygıya yol açabildiğini vurgular. Uzun süren ağrı yorucu olabilir; bir ruh sağlığı profesyonelinden destek almak tedavinin parçası olabilir.
• Çevrenizi bilgilendirin: Ağrılı dönemlerde iş veya okul düzenlemesi gerekebilir. NHS de hasta destek kuruluşlarının ek bilgi ve destek sağlayabildiğini belirtir.
• Gebelik planınızı erkenden konuşun: Tedavi seçimi gebelik isteğine göre değiştiği için planlarınızı hekiminizle paylaşın.

Endometriozis için hangi doktora gidilir?

Endometriozisten şüpheleniyorsanız kadın hastalıkları ve doğum uzmanına başvurabilirsiniz. İleri evre veya derin yerleşimli endometriozis, deneyimli bir jinekoloji ekibi tarafından değerlendirilir. Kronik ağrı yönetiminde algoloji (ağrı) uzmanları, gebe kalmada güçlük yaşayanlarda ise üreme sağlığı alanında çalışan kadın hastalıkları uzmanları destek verir. İlgili doktorlar için endometriozis konu sayfamıza bakabilirsiniz.