Silikozis nedir? Belirtileri, nedenleri ve korunma yolları

Silikozis nedir?

MedlinePlus silikozisi, silika tozunun solunmasıyla ortaya çıkan bir akciğer hastalığı olarak tanımlar. Silikozis, akciğerde biriken tozlara bağlı meslek hastalıkları grubunun (pnömokonyozlar) bir üyesidir.

NIOSH'a göre kristal silika, silisyum dioksit moleküllerinin düzenli bir kristal yapı oluşturmasıyla meydana gelir. "Solunabilir kristal silika", akciğerlerin en derin bölümlerine kadar ulaşabilecek kadar küçük parçacıkları ifade eder. Bu parçacıklar gözle görülmeyecek kadar küçük olabilir. American Lung Association'a göre silika, kuvarsın bir biçimidir ve hemen tüm kayalarda, kumda, toprakta, tuğlada ve beton ürünlerinde doğal olarak bulunur. Silikozis de bir tür akciğer fibrozisidir.

Solunan silika parçacıkları akciğer dokusunda iltihaba ve zamanla iz dokusu (fibrozis) oluşumuna yol açar. İz dokusu biriktikçe akciğerler sertleşir, esnekliğini kaybeder ve oksijenin kana geçmesi zorlaşır. NIOSH, silikozisin geri dönüşü olmayan bir hastalık olduğunu vurgular; yani oluşan hasar ortadan kaldırılamaz. Bkz. İnterstisyel akciğer hastalığı nedir?

Hangi işlerde risk vardır?

NIOSH'a göre kesme, taşlama, parlatma ve delme gibi işlemler, kristal silika içeren malzemelerden havaya toz yayılmasına yol açar. MedlinePlus ve NIOSH'ın risk taşıdığını belirttiği işler ve sektörler şunlardır:

• Kumlama (kumla ya da aşındırıcı maddelerle yüzey aşındırma); kot kumlama da bu tür bir işlemdir
• Taş kesme ve taş işçiliği
• Doğal ve yapay (mühendislik) taştan tezgâh üretimi
• Madencilik, taş ocakçılığı ve tünel açma
• Yol ve bina inşaatı, yıkım işleri
• Dökümhaneler
• Cam üretimi
• Aşındırıcı malzeme üretimi
• Petrol ve doğal gaz çıkarma işleri

Bu işlerde çalışanların yanı sıra, tozun yoğun olduğu ortamlarda bulunan diğer kişiler de risk altında olabilir.

Silikozis türleri

MedlinePlus, silikozisi maruziyetin süresine ve yoğunluğuna göre üç türe ayırır:

• Kronik silikozis: En sık görülen türdür. Düşük miktarda silika tozuna uzun süre, 20 yıldan fazla maruz kalındığında gelişir.
• Hızlanmış silikozis: Daha yüksek miktarda silikaya daha kısa sürede, 3 ila 10 yıl içinde maruz kalındığında gelişir.
• Akut silikozis: Çok yüksek miktarda silika tozuna kısa süreli maruziyetle gelişir.

Bu sınıflama, hastalığın maruziyet bittikten yıllar sonra da ortaya çıkabileceğini gösterir. Bu nedenle geçmişte riskli bir işte çalışmış olmak da önemli bir bilgidir.

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus'a göre silikozisin başlıca belirtileri şunlardır:

• Öksürük
• Nefes darlığı
• Kilo kaybı

American Lung Association'a göre ilk yakınmalar çoğu zaman tahriş edici bir öksürük, fazla balgam ve nefes almada güçlüktür. Belirtiler maruziyetten haftalar ya da yıllar sonra ortaya çıkabilir ve zamanla kötüleşir. Erken dönemde belirtiler hafif olabilir. Hastalık ilerledikçe nefes darlığı önce eforla, sonra daha hafif etkinliklerde ortaya çıkar. Öksürük ve nefes darlığı birçok akciğer hastalığında görüldüğü için çalışma öyküsünün hekime anlatılması tanı açısından çok önemlidir. Bkz. Geçmeyen öksürük neden olur?

Ateş, gece terlemesi, kanlı balgam ya da hızlı kilo kaybı gibi belirtiler, silikozisi olan kişilerde tüberküloz gibi bir enfeksiyonun da araştırılmasını gerektirebilir.

Tanı nasıl konur?

Tanının en önemli parçası ayrıntılı çalışma öyküsüdür: Hangi işlerde, ne kadar süre çalıştığınız, tozlu ortamda koruyucu maske kullanıp kullanmadığınız sorulur. MedlinePlus'a göre tanı ve takipte şu tetkikler kullanılabilir:

• Göğüs filmi (akciğer grafisi): Akciğerlerdeki tipik değişiklikleri gösterebilir.
• Bilgisayarlı tomografi: Akciğer dokusunu daha ayrıntılı gösterir. Bkz. Bilgisayarlı tomografi (BT) nedir?
• Solunum fonksiyon testleri: Akciğerlerin ne kadar etkilendiğini ölçer.
• Tüberküloz testleri: Silikozisi olan kişilerde tüberküloz riski arttığı için yapılır.
• Kan testleri: Silikozisle ilişkili bağ dokusu hastalıklarını araştırmak için istenebilir.

Riskli işlerde çalışanların, belirti olmasa bile iş yeri hekimi aracılığıyla düzenli sağlık kontrollerinden geçmesi önemlidir.

Tedavi ve yönetim

MedlinePlus'a göre silikozisin özel bir tedavisi yoktur. Tedavi, hastalığın ilerlemesini sınırlamaya ve yakınmaları hafifletmeye yöneliktir:

• Maruziyetin sonlandırılması: Silika tozuyla temasın kesilmesi en önemli adımdır.
• Öksürüğe yönelik ilaçlar
• Bronş genişletici ilaçlar: Hava yollarını genişleterek nefes almayı kolaylaştırabilir.
• Oksijen tedavisi: Kanda oksijen düzeyi düşükse kullanılır.
• Enfeksiyonların tedavisi: Solunum yolu enfeksiyonlarında gerektiğinde antibiyotikler kullanılır.
• Sigarayı bırakmak: MedlinePlus, sigaranın bırakılmasını önerir. Bkz. Sigarayı bırakmak için pratik adımlar

American Lung Association ayrıca şu destekleyici yaklaşımlardan söz eder:

• Bazı ilaçların iltihap ve iz dokusu oluşumunun ilerlemesini yavaşlatmaya yardımcı olabileceği
• Süregen akciğer hastalığı olanların etkinlik düzeyini korumaya yönelik egzersiz programı olan pulmoner rehabilitasyon
• Hekimin önerdiği aşıların güncel tutulması. Bkz. Erişkin aşılama
• Silikozisi olan kişilerde tüberküloz daha ağır seyredebildiği için tüberküloz testlerinin yapılması
• Ağır durumlarda akciğer nakli uzmanına yönlendirme
• Sigara, elektronik sigara ve diğer tütün ürünlerinin en kısa sürede bırakılması ve silika ile diğer tahriş edicilerden uzak durulması

İlaçların seçimi ve kullanımı hekim tarafından belirlenir. MedlinePlus'a göre hastalığın gidişatı akciğerlerdeki hasarın büyüklüğüne bağlıdır.

Olası komplikasyonlar

MedlinePlus'ın sıraladığı olası sorunlar şunlardır:

• Tüberküloz: Silikozisi olan kişilerde verem riski artar. Bkz. Tüberküloz (verem) nedir?
• Akciğer kanseri Bkz. Akciğer kanseri belirtileri, nedenleri ve tedavisi
• İlerleyici yaygın fibrozis: Akciğerlerde büyük iz dokusu alanlarının oluşmasıdır.
• Bağ dokusu hastalıkları
• Solunum yetmezliği

NIOSH'a göre aşırı solunabilir kristal silika maruziyeti; akciğer kanseri, KOAH, bazı otoimmün hastalıklar ve kronik böbrek yetmezliği gibi başka ciddi hastalıklara da yol açabilir. Bkz. KOAH nedir?

Silikozisten korunma

Silikozis önlenebilir bir hastalıktır; korunma iş yerinde başlar. NIOSH'ın önerdiği korunma basamakları, en etkiliden başlayarak şöyledir:

1. Ortadan kaldırma ya da yerine koyma: Mümkünse silika içeren malzemenin kullanılmaması ya da daha güvenli bir malzemeyle değiştirilmesi
2. Mühendislik önlemleri: Havalandırma ve tozu bastırmak için ıslak kesim yöntemleri
3. İdari önlemler: Çalışanların eğitimi ve çalışma düzeninin toz maruziyetini azaltacak biçimde planlanması
4. Kişisel koruyucu donanım: Uygun solunum koruyucu maskelerin doğru kullanımı

American Lung Association, silikozisin tamamen önlenebilir bir hastalık olduğunu vurgular; işverenlerin toz toplama ve su ile toz bastırma sistemleri gibi mühendislik önlemlerini kullanması, güvenli çalışma uygulamalarını benimsemesi ve gerektiğinde solunum koruyucu sağlaması gerekir. MedlinePlus, riskli işlerde her zaman toz maskesi takılmasını ve sigara içilmemesini önerir. Toz maskesinin yüze iyi oturması, işe uygun türde olması ve düzenli değiştirilmesi önemlidir; maske tek başına yeterli değildir, tozun kaynağında azaltılması gerekir.