Safra kesesi taşı belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Safra kesesi ve safra taşı nedir?

Safra kesesi, karnın sağ üst kısmında, karaciğerin hemen altında bulunan küçük, armut biçimli bir organdır. Karaciğerin ürettiği safrayı depolar ve yoğunlaştırır. Yağlı bir yemek yediğimizde safra kesesi kasılarak safrayı safra kanalları aracılığıyla ince bağırsağa gönderir; safra, yağların sindirimine yardımcı olur.

Safra; su, kolesterol, safra tuzları ve bilirubin gibi maddelerden oluşur. NIDDK'nin açıkladığı gibi, safrada kolesterol veya bilirubin fazla, safra tuzları ise yetersiz olduğunda bu maddeler çökelerek kristaller ve zamanla taşlar oluşturur. Safra kesesinin düzgün boşalmaması da taş oluşumunu kolaylaştırır.

Safra taşları kum tanesi kadar küçük olabileceği gibi birkaç santimetreye kadar büyüyebilir. Tek bir taş olabileceği gibi çok sayıda küçük taş da bulunabilir.

Safra taşı türleri

• Kolesterol taşları: En sık görülen türdür; genellikle sarımsı renktedir.
• Pigment (bilirubin) taşları: Daha küçük ve koyu renklidir. Bazı kan hastalıkları ve karaciğer sirozu gibi durumlarda daha sık görülür.

Safra kesesi taşı belirtileri nelerdir?

Safra taşı olan kişilerin çoğunda hiçbir belirti olmaz; taşlar başka bir nedenle yapılan ultrasonda tesadüfen fark edilir. Bu duruma "sessiz taş" denir.

Bir taş safra kesesinin çıkışına veya safra kanalına takıldığında safra koliği adı verilen ağrı ortaya çıkar. NHS, bu ağrının özelliklerini şöyle tanımlar:

• Karnın ortasında ya da sağ kaburgaların hemen altında hissedilir.
• Şiddetli ve sürekli olabilir.
• 30 dakikadan uzun, birkaç saate kadar sürebilir.
• Bulantı ve kusma eşlik edebilir.

Ağrı sağ omuza veya sırta, kürek kemiklerinin arasına yayılabilir. Çoğu zaman yağlı ve ağır bir yemekten sonra, sıklıkla akşam veya gece başlar. Ataklar arasında kişi tamamen iyi hissedebilir; ancak bir kez ağrı yapan taşların tekrar ağrı yapma olasılığı yüksektir.

Yemekten sonra şişkinlik, gaz ve hazımsızlık gibi şikâyetler sıklıkla safra taşına bağlanır; ancak bu belirtiler başka pek çok sindirim sorununda da görülür ve her zaman taşla ilişkili değildir.

Safra kesesi taşı neden olur? Risk faktörleri

NHS ve NIDDK'nin belirttiği başlıca risk faktörleri şunlardır:

• Kadın olmak: Östrojen hormonunun etkisiyle kadınlarda daha sık görülür.
• 40 yaş üzeri olmak
• Fazla kilo veya obezite
• Çok hızlı kilo vermek: Kısa sürede çok fazla kilo kaybı, örneğin çok düşük kalorili diyetler veya obezite cerrahisi sonrasında, taş oluşumunu kolaylaştırır.
• Yağdan zengin, liften fakir beslenme
• Gebelik ve bazı hormon tedavileri
• Ailede safra taşı öyküsü
• Diyabet ve Crohn hastalığı gibi bazı hastalıklar
• Hareketsizlik

Safra taşının komplikasyonları

Safra taşları çoğu zaman sorun yaratmasa da bazı durumlarda ciddi komplikasyonlara yol açabilir:

• Safra kesesi iltihabı (akut kolesistit): Taşın safra kesesinin çıkışını uzun süre tıkamasıyla gelişir. Geçmeyen sağ üst karın ağrısı, ateş ve hassasiyetle kendini gösterir.
• Safra kanalı tıkanıklığı ve sarılık: Taş ana safra kanalına düşerek safranın akışını engelleyebilir. Ciltte ve gözlerde sararma, kaşıntı, koyu renkli idrar ve açık renkli dışkı görülebilir.
• Safra yollarında enfeksiyon (kolanjit): Tıkanan kanalda enfeksiyon gelişmesi; yüksek ateş, titreme, sarılık ve karın ağrısıyla seyreden acil bir durumdur.
• Pankreatit: Taşın pankreas kanalının çıkışını tıkamasıyla pankreasın iltihaplanmasıdır. Karnın üst kısmında sırta yayılan şiddetli ağrıya yol açar ve ağır seyredebilir.

Safra kesesi taşı nasıl teşhis edilir?

Hekim şikâyetlerinizi dinler ve karnınızı muayene eder. Tanıda en sık kullanılan yöntem karın ultrasonudur; safra kesesindeki taşları ve kesenin duvarındaki değişiklikleri kolayca gösterir. Kan testleri; enfeksiyon, iltihap, karaciğer ve pankreas etkilenmesi olup olmadığını değerlendirmek için kullanılır. Safra kanallarındaki taşları göstermek için gerekirse MR ile safra yollarının görüntülenmesi (MRKP) veya endoskopik ultrason gibi ileri incelemeler yapılabilir.

Safra kesesi taşı nasıl tedavi edilir?

Belirti vermeyen taşlar

Tesadüfen saptanan ve hiç belirti vermeyen taşlar çoğu zaman tedavi gerektirmez. Hekim, bazı özel durumlar dışında beklemeyi ve belirti ortaya çıkarsa tekrar başvurmayı önerebilir.

Belirti veren taşlar

NIDDK, belirti veren safra taşlarının temel tedavisinin safra kesesinin cerrahi olarak alınması olduğunu belirtir. Bu ameliyata kolesistektomi denir ve çoğunlukla karında açılan birkaç küçük kesiden kamera ve ince aletlerle yapılan laparoskopik (kapalı) yöntemle uygulanır. Bu yöntemle iyileşme genellikle daha hızlıdır. Bazı durumlarda açık ameliyat gerekebilir.

Safra taşlarını ilaçla eritme gibi ameliyat dışı yöntemler nadiren kullanılır; etkileri sınırlıdır ve tedavi bırakıldığında taşlar sıklıkla yeniden oluşur.

Safra kanalındaki taşlar

Ana safra kanalına düşen taşlar, ağızdan ilerletilen bir endoskopla yapılan ERCP işlemiyle çıkarılabilir. Bu işlem çoğu zaman safra kesesinin alınmasından önce veya sonra planlanır.

Ameliyat beklenirken

Ameliyat öncesinde ağrı için hekimin önerdiği ilaçlar kullanılabilir. Yağdan fakir, düzenli ve küçük öğünlerden oluşan bir beslenme düzeni bazı kişilerde atakları azaltabilir.

Safra kesesi alındıktan sonra yaşam

Safra kesesi yaşamsal bir organ değildir; alındıktan sonra karaciğer safrayı üretmeye devam eder ve safra doğrudan ince bağırsağa akar. Çoğu kişi ameliyattan sonra kısa sürede günlük yaşamına döner ve beslenme düzenini büyük ölçüde değiştirmesi gerekmez. Bazı kişilerde ilk haftalarda yağlı yemeklerden sonra şişkinlik veya ishal görülebilir; bu şikâyetler genellikle zamanla azalır. Bu dönemde yağlı yiyecekleri yavaş yavaş beslenmeye eklemek, küçük ve sık öğünler tercih etmek rahatlatıcı olabilir. Şikâyetler uzun sürerse hekiminize başvurmanız önerilir.

Safra taşı hakkında doğru bilinen yanlışlar

Safra taşının bitkisel karışımlar, zeytinyağı-limon kürleri veya "taş düşürme" diyetleriyle eritilebileceği sıkça dile getirilir. Bu yöntemlerin taşları ortadan kaldırdığı bilimsel olarak gösterilmemiştir; bazı kürler sonrasında dışkıda görülen yeşilimsi parçacıklar ise çoğu zaman taş değil, yağ ve sindirim salgılarının oluşturduğu yumuşak kümelerdir. Bir başka yanlış inanış, safra kesesi alındıktan sonra yağ yemenin tamamen yasak olduğudur; çoğu kişi zamanla dengeli bir beslenmeye sorunsuz şekilde döner. Son olarak, tesadüfen bulunan her taşın hemen ameliyat edilmesi gerektiği de doğru değildir; tedavi kararı belirtilere ve kişisel risklere göre verilir.