Pankreatit nedir? Akut ve kronik pankreatit belirtileri, tedavisi

Pankreas ne işe yarar?

Pankreas, karnın üst bölümünde, midenin arkasında yer alan bir bezdir. İki önemli görevi vardır:

• Sindirim enzimleri üretmek: Yiyeceklerdeki yağ, protein ve karbonhidratların sindirilmesini sağlayan enzimleri üretir ve bunları ince bağırsağa gönderir.
• Hormon üretmek: Kan şekerini düzenleyen insülin gibi hormonları kana salgılar.

Pankreas sağlıklıyken enzimler bağırsağa ulaştıktan sonra etkinleşir. Bu nedenle pankreas hastalıkları hem sindirimi hem de kan şekeri dengesini etkileyebilir. Pankreatitte ise NIDDK'nin açıkladığı gibi bu enzimler pankreasın içinde etkinleşerek bezin kendisine zarar verir ve iltihaba yol açar.

Akut pankreatit

Belirtiler

NHS'in sıraladığı akut pankreatit belirtileri şunlardır:

• Karnın üst bölümünde, bir tarafında ya da yaygın olarak hissedilen, aniden başlayan şiddetli ağrı
• Yanlara ve sırta yayılan ağrı
• Yemek yedikten ya da hareket ettikten sonra artan, öne eğilince biraz hafifleyen ağrı
• Yüksek ateş
• Bulantı ve kusma

Nedenler

NHS'e göre akut pankreatitin en sık iki nedeni şunlardır:

• Safra taşları: Safra kesesinden kaçan bir taş, pankreasın açıldığı kanalın ağzını tıkayabilir. Bkz. Safra kesesi taşı belirtileri
• Aşırı alkol kullanımı. Bkz. Alkol ve sağlık

NHS'in saydığı daha seyrek nedenler arasında pankreasın yaralanması, steroidler ve bazı kalp ve epilepsi ilaçları gibi ilaçlar, lupus, kabakulak, pankreas kanseri ve kandaki kalsiyum düzeyinin yüksek olması bulunur.

Hastanede tedavi

NHS'e göre akut pankreatit hastanede tedavi edilir. Tedavinin temel parçaları şunlardır:

• Damar yoluyla sıvı: Sıvı kaybını önlemek için.
• Beslenme desteği: Gerektiğinde besinler damar yoluyla ya da bir tüple verilebilir.
• Ağrı kesiciler
• Antibiyotikler: Enfeksiyon gelişmişse.
• Nedenin tedavisi: Örneğin safra taşlarına bağlı pankreatitte taşların çıkarılması için endoskopik işlem (ERCP) ya da safra kesesinin ameliyatla alınması gündeme gelebilir. Alkole bağlı pankreatitte alkolü bırakmak için destek sunulur. Bkz. Safra kesesi ameliyatı

NIDDK'ye göre ağır durumlarda enfekte sıvı birikintilerinin boşaltılması ya da hasar görmüş pankreas dokusunun temizlenmesi için ek işlemler gerekebilir. NHS'e göre çoğu kişinin durumu bir hafta içinde düzelir ve hastanede kalış genellikle 5–10 gün sürer; ağır durumlarda bu süre uzayabilir.

Atak sonrasında beslenme

NIDDK'ye göre akut pankreatit sırasında hekim bir süre yiyecek ve içecekleri kısıtlayabilir ve beslenmeyi bir tüple sağlayabilir. Yeniden yemeye başlandığında yağı düşük, sağlıklı bir beslenme planı ve küçük, sık öğünler önerilir. NIDDK ayrıca bol sıvı alınmasını ve kafeinin sınırlanmasını, alkolün ise pankreatitin şiddetinden bağımsız olarak tamamen bırakılmasını önerir. Taburcu olduktan sonra size özel beslenme planını hekiminiz ve diyetisyeninizle birlikte oluşturmanız önemlidir.

Komplikasyonlar

NHS ve NIDDK'nin sıraladığı akut pankreatit komplikasyonları şunlardır:

• Pankreasta sıvı dolu keseler (psödokist) oluşması
• Pankreas dokusunun bir bölümünün ölmesi (nekroz)
• Enfeksiyon ve kan zehirlenmesi (sepsis)
• Sıvı kaybı ve kanama
• Tekrarlayan ataklarla kronik pankreatite ilerleme

Kronik pankreatit

Kronik pankreatitte iltihap uzun sürer ve NIDDK'ye göre pankreas iyileşmez; zamanla hasar artar. NHS, kronik pankreatitte pankreasta kalıcı skar dokusu geliştiğini ve hastalığın tamamen ortadan kaldırılamasa da yol açtığı sorunların tedavi edilebildiğini belirtir.

Belirtiler

NHS'in sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Karın ağrısı: Karnın üst bölümünde, sürekli ya da ataklar hâlinde olabilir ve yemekten sonra artabilir.
• Yağlı dışkı (steatore): Pankreas yeterli sindirim enzimi üretemediğinde yağlar sindirilemez. Dışkı çok kötü kokulu olur, suyun yüzeyinde kalır ve sifonla zor gider.
• Diyabet: Pankreasın insülin üreten bölümleri zarar gördüğünde kan şekeri yükselebilir.
• Bulantı, ishal, şişkinlik ve istem dışı kilo kaybı. Bkz. İstemsiz kilo kaybı

Nedenler

NHS'e göre kronik pankreatitin en sık nedeni alkol kullanımıdır. Diğer nedenler şunlardır:

• Sigara kullanımı
• Genetik etkenler; NHS'e göre çocuklarda en sık neden kistik fibrozis genidir
• Bağışıklık sisteminin pankreasa saldırması
• Bazı ilaçlar

Tedavi

NHS'e göre kronik pankreatitin tedavisi yakınmaları ve komplikasyonları kontrol etmeye yöneliktir:

• Alkolü ve sigarayı tamamen bırakmak: Hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak ve ağrıyı azaltmak için en önemli adımlardır. Bkz. Sigarayı bırakmak için adımlar
• Pankreas enzim takviyeleri: Besinlerin sindirilmesine ve emilmesine yardımcı olur.
• Ağrı kesiciler
• Diyetisyen desteğiyle dengeli beslenme
• Diyabet tedavisi: Gerekirse kan şekerini düzenleyen ilaçlar.
• Yağda çözünen vitaminler: NIDDK'ye göre emilim sorunu nedeniyle bu vitaminlerin desteklenmesi gerekebilir.
• Cerrahi ya da endoskopik işlemler: Kistler veya kanal tıkanıklıkları için. NIDDK'ye göre cerrahi seçenekler, pankreas kanalındaki basıncı azaltan işlemlerden pankreasın tamamen çıkarılıp hormon üreten hücrelerinin karaciğere nakledildiği ileri ameliyatlara kadar uzanır; bu seçenekler yalnızca seçilmiş hastalarda uzman merkezlerde değerlendirilir.

NIDDK, alkol ve sigaraya devam etmenin kronik pankreatitin seyrini belirgin biçimde kötüleştirdiğini vurgular.

Komplikasyonlar

NHS ve NIDDK'nin sıraladığı kronik pankreatit komplikasyonları şunlardır: yetersiz beslenme, kemik erimesi (osteoporoz), pankreas hastalığına bağlı diyabet, pankreasta kistler, safra kanalının tıkanması ve pankreas kanseri riskinde artış. Bkz. Osteoporoz nedir?

Kimlerde daha sık görülür?

NIDDK'nin sıraladığı risk etkenleri şunlardır:

• Erkek olmak
• Ailede pankreatit ya da safra taşı öyküsü
• Diyabet
• Kandaki trigliserit (bir tür yağ) düzeyinin yüksek olması
• Kistik fibrozis
• Obezite. Bkz. Obezite nedir?
• Aşırı alkol kullanımı

Nasıl teşhis edilir?

NHS'e göre akut pankreatit tanısında kan testleri ve bilgisayarlı tomografi (BT) kullanılır. Kan testlerinde pankreas enzimlerinin yüksekliği ve iltihap bulguları değerlendirilir; görüntüleme, pankreastaki iltihabın yaygınlığını ve olası komplikasyonları gösterir. Safra taşlarını araştırmak için karın ultrasonu da yapılabilir. Bkz. Tomografi nedir?

Kronik pankreatitte ise tanı; yakınmalar, görüntüleme bulguları ve pankreasın sindirim işlevini değerlendiren testler birlikte ele alınarak konur. Hangi testlerin gerekli olduğuna hekiminiz karar verir.

Pankreatit riskini azaltmak

NHS, pankreatit riskini azaltmak ya da yeni atakları önlemek için şu adımları önerir:

• Alkolü azaltmak ya da tamamen bırakmak
• Sigarayı bırakmak
• Yağı düşük, sağlıklı bir beslenme düzeni sürdürmek; bu, safra taşı oluşma riskini de azaltmaya yardımcı olabilir. Bkz. Sağlıklı beslenme nedir?

Akut pankreatit geçirmiş kişilerde, atağa yol açan nedenin (örneğin safra taşı) tedavi edilmesi yeni atakları önlemek açısından önemlidir. NIDDK, yağ ve kalorisi yüksek bir beslenme düzeninin kandaki yağ düzeylerini yükselterek pankreatit riskini artırabileceğini belirtir; bu nedenle sağlıklı kiloyu korumak ve yağı düşük beslenmek koruyucu adımlar arasındadır.