Safra kesesi iltihabı (kolesistit): belirtileri ve tedavisi

Safra kesesi ve kolesistit nedir?

Safra kesesi, karaciğerin altında yer alan küçük, armut biçimli bir organdır. Karaciğerin ürettiği ve yağların sindirimine yardım eden safra sıvısını depolar. Yemek yediğimizde, özellikle yağlı yiyeceklerden sonra safra kesesi kasılarak safrayı kanallar aracılığıyla bağırsağa gönderir.

NHS kolesistiti safra kesesinin iltihaplanması olarak tanımlar. MedlinePlus da durumu, safra kesesinin ani olarak şişmesi ve tahriş olması şeklinde açıklar. Ani gelişen tabloya akut kolesistit denir. Bu yazı ağırlıklı olarak akut kolesistiti ele almaktadır.

Kolesistit neden olur?

NHS kolesistiti nedenine göre iki gruba ayırır:

Taşa bağlı (kalküllü) kolesistit

NHS'e göre olguların yaklaşık yüzde 95'i bu türdendir. Bir safra taşı ya da safra çamuru denen koyulaşmış safra, safra kesesinin çıkış kanalını tıkar. Kesenin içinde biriken safra basıncı artırır ve iltihaba yol açar. NHS, safra taşlarının çoğunlukla kolesterolden oluşan küçük taşlar olduğunu ve İngiltere'de her on yetişkinden birinden fazlasında bulunduğunu belirtir. Taşı olan herkeste kolesistit gelişmez; pek çok kişide taşlar hiç yakınma yapmaz. Bkz. Safra kesesi taşı belirtileri

Taşsız (akalküllü) kolesistit

NHS'e göre daha seyrek görülür ama daha ciddi seyreder. Safra taşı olmadan gelişir ve çoğunlukla ağır bir hastalığın, ağır enfeksiyonun, büyük bir ameliyatın, ciddi yaralanma ya da yanıkların, kan zehirlenmesinin (sepsis), ağır yetersiz beslenmenin veya ciddi sıvı kaybının komplikasyonu olarak ortaya çıkar.

Risk etkenleri

NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı risk etkenleri şunlardır:

• Kadın olmak (MedlinePlus)
• Gebelik ve hormon tedavisi (MedlinePlus)
• İleri yaş (MedlinePlus)
• Fazla kilo ya da obezite
• Hızlı kilo kaybı veya kilo değişiklikleri; NHS çok hızlı kilo verdiren diyetleri sayar
• Kolesterolü yüksek beslenme (NHS)
• Diyabet (MedlinePlus)
• Ciddi altta yatan hastalıklar

Kolesistit belirtileri

NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı belirtiler şunlardır:

• Karın ağrısı: Karnın sağ üst ya da orta üst bölümünde ani, keskin ağrı. NHS'e göre ağrı sağ omuza doğru yayılabilir; MedlinePlus sırta yayılabildiğini ve en az yarım saat sürdüğünü belirtir.
• Ağrının yağlı yemeklerden sonra ortaya çıkması ya da artması
• Yüksek ateş
• Bulantı ve kusma
• Terleme
• İştahsızlık
• Karnın sağ üst bölümüne dokunulduğunda hassasiyet
• Sarılık: Cildin ve gözlerin akının sararması. Bkz. Sarılık nedir?

Safra taşlarının yol açtığı geçici ağrı nöbetleri (safra koliği) genellikle birkaç saat içinde geçer. NHS'e göre ağrının birkaç saatten uzun sürmesi ve ateş gibi başka belirtilerin eklenmesi kolesistiti düşündürür.

Kolesistit nasıl teşhis edilir?

NHS ve MedlinePlus'a göre tanıda şu yöntemler kullanılır:

• Fizik muayene: NHS'e göre hekim, elini sağ kaburgaların hemen altına koyup sizden derin nefes almanızı isteyebilir. Kolesistitte iltihaplı safra kesesi hekimin eline değdiğinde keskin bir ağrı hissedilir; buna Murphy bulgusu denir.
• Kan testleri: Enfeksiyon ve iltihap belirtileri için tam kan sayımı; karaciğer testleri ve bilirubin düzeyi. Bkz. Karaciğer fonksiyon testleri
• Karın ultrasonu: Safra taşlarını ve safra kesesindeki iltihap bulgularını göstermede sık kullanılan yöntemdir. Bkz. Ultrason nedir?
• Diğer görüntüleme yöntemleri: MedlinePlus'a göre gerektiğinde bilgisayarlı tomografi, MR ya da safra kesesinin işlevini gösteren özel taramalar kullanılabilir.

Kolesistit nasıl tedavi edilir?

Hastanede ilk tedavi

NHS'e göre akut kolesistit tanısı alan kişiler genellikle hastaneye yatırılır. İlk tedavi şunlardan oluşur:

• Safra kesesinin dinlenmesi için bir süre ağızdan bir şey yiyip içmemek
• Sıvı kaybını önlemek için damar yoluyla sıvı verilmesi
• Ağrı kesiciler
• Enfeksiyon için antibiyotikler; NHS'e göre bir haftaya kadar sürebilir

Safra kesesinin alınması (kolesistektomi)

NHS'e göre safra kesesinin kapalı (laparoskopik) ameliyatla alınması önerilir ve bu ameliyatın tanının doğrulanmasından sonraki bir hafta içinde yapılması tavsiye edilir. MedlinePlus da safra taşı olan kişilerde ameliyatın genellikle önerildiğini ve ameliyatın gelecekteki atakları önlediğini belirtir. NHS'e göre kolesistitte gelişen komplikasyonlar nedeniyle her on kişiden yaklaşık ikisinde ya da üçünde acil ameliyat gerekir. Bkz. Safra kesesi ameliyatı

Ameliyat uygun değilse

NHS'e göre genel sağlık durumu nedeniyle ameliyat riskli olan kişilerde, safra kesesindeki iltihaplı sıvının deriden yerleştirilen ince bir tüple boşaltılması (perkütan kolesistostomi) bir seçenektir. MedlinePlus, bazı kişilerde antibiyotik, ağrı kesici ve beslenme düzenlemeleriyle ameliyatsız izlemin de gündeme gelebileceğini belirtir.

Ameliyat sonrası iyileşme

NHS'in safra kesesi ameliyatı sonrası iyileşmeye ilişkin bilgilerine göre kapalı yöntemle ameliyat olan pek çok kişi aynı gün evine dönebilir; bazı kişilerin bir gece hastanede kalması gerekebilir. Ameliyat yaralarında birkaç gün ağrı olması beklenir. NHS, hafif etkinliklere başlayıp bunları kademeli olarak artırmayı ve bir süre ağır egzersizden kaçınmayı önerir. İşin fiziksel yüküne bağlı olarak işe dönüş genellikle bir-iki hafta içinde mümkündür; ağır bedensel iş yapanlarda bu süre uzayabilir.

Beslenme konusunda NHS, olağan ve sağlıklı bir beslenme düzeninin sürdürülmesini, ilk dönemde küçük öğünlerin daha kolay olabileceğini belirtir. İyileşme süreci kişiden kişiye değişebileceği için taburculukta size verilen önerilere uymanız ve kontrol randevularınızı aksatmamanız önemlidir.

Olası komplikasyonlar

Kolesistit tedavi edilmezse ciddi sorunlara yol açabilir. NHS ve MedlinePlus'ın sıraladığı komplikasyonlar şunlardır:

• Safra kesesinde doku ölümü (gangren): İltihap, safra kesesinin kanlanmasını bozabilir.
• Safra kesesinin delinmesi (perforasyon): Karın zarının iltihaplanmasına (peritonit) ya da irin birikmesine (apse) yol açabilir.
• Pankreas iltihabı (pankreatit). Bkz. Pankreatit
• Safra kanallarında hasar

MedlinePlus'a göre ameliyattan sonra çoğu kişi iyileşir; iyileşme süreci kişiden kişiye değişebilir.

Safra kesesi olmadan yaşam

Safra kesesinin alınması düşüncesi birçok kişiyi kaygılandırabilir. NHS, safra kesesi olmadan tamamen olağan bir yaşam sürmenin mümkün olduğunu belirtir. Karaciğer safra üretmeye devam eder; safra yalnızca kesede depolanmadan doğrudan bağırsağa akar. NHS'e göre bazı kişilerde ameliyattan sonra ara sıra şişkinlik ya da ishal görülebilir.

Kolesistit riskini azaltmak

NHS'e göre kolesistitin en sık nedeni safra taşları olduğundan, safra taşı oluşma riskini azaltan önlemler kolesistit riskini de azaltabilir:

• Kolesterolü düşük, dengeli bir beslenme düzeni. Bkz. Sağlıklı beslenme nedir?
• Kilo vermek gerekiyorsa bunu hızlı diyetlerle değil, yavaş ve düzenli biçimde yapmak. Bkz. Sağlıklı kilo verme
• Düzenli egzersiz

MedlinePlus, safra kesesinin alınmasının yeni atakları önlediğini belirtir.