Kısaca
Osteoporoz (kemik erimesi), kemik yoğunluğunun ve kemik kütlesinin azalması ya da kemiğin iç yapısının zayıflamasıyla kemiklerin kırılgan hâle geldiği bir hastalıktır. Yıllar içinde sessizce gelişir ve çoğu zaman ilk kez bir kırık olduğunda fark edilir. En sık el bileği, kalça ve omurga kırıkları görülür. Menopoz sonrası kadınlarda daha sık olsa da erkekleri, genç kadınları ve çocukları da etkileyebilir. Kemik yoğunluğu ölçümüyle tanı konur; düzenli egzersiz, yeterli kalsiyum ve D vitamini, sigara ve alkolden uzak durma, düşmeleri önleme ve gerektiğinde kemiği güçlendiren ilaçlar kırık riskini azaltmaya yardımcı olur.
Osteoporoz nedir?
Kemik canlı bir dokudur ve yaşam boyunca sürekli yenilenir: Eski kemik dokusu yıkılır, yerine yenisi yapılır. Gençlikte yapım yıkımdan fazladır ve kemik kütlesi genellikle genç erişkinlikte en yüksek düzeyine ulaşır. Yaş ilerledikçe yıkım yapımı geçer ve kemik kütlesi yavaş yavaş azalır.
NIAMS'a (ABD Ulusal Artrit, Kas-İskelet ve Deri Hastalıkları Enstitüsü) göre osteoporoz, kemik mineral yoğunluğu ve kemik kütlesi azaldığında ya da kemiğin yapısı ve gücü değiştiğinde gelişen bir kemik hastalığıdır. NHS de osteoporozu, kemikleri zayıflatarak kırılgan ve daha kolay kırılabilir hâle getiren bir durum olarak tanımlar. NHS'ye göre yaşla birlikte bir miktar kemik kaybı olağandır; ancak bazı kişilerde bu kayıp çok daha hızlı gerçekleşir.
Osteoporotik kemik, mikroskop altında süngere benzer; içindeki boşluklar büyümüş, kemik duvarları incelmiştir. Bu nedenle sağlıklı bir kemiği kırmayacak kadar küçük kuvvetler bile kırığa yol açabilir.
Belirtileri nelerdir?
NIAMS, osteoporozu "sessiz" bir hastalık olarak tanımlar; çünkü genellikle bir kemik kırılana kadar hiçbir belirti vermez. NHS de osteoporozun çoğu zaman bir kırık meydana gelene kadar ağrıya yol açmadığını belirtir.
Osteoporoza bağlı kırıklar
NHS ve NIAMS'a göre en sık görülen kırıklar şunlardır:
- El bileği kırıkları
- Kalça kırıkları
- Omur (omurga kemiği) kırıkları
NIAMS'a göre osteoporozu olan kişilerde kemikler küçük bir düşmeyle, hatta öne eğilmek ya da öksürmek gibi olağan zorlanmalarla bile kırılabilir.
Omur kırıklarının belirtileri
Omur kırıkları bazen fark edilmeden gelişir. NIAMS'a göre omur kırığı olduğunda şiddetli sırt ağrısı, boy kısalması ve öne eğik duruş (kamburluk) görülebilir. NHS, omurga kırıklarının sıklıkla süregen ağrıya yol açabildiğini ve bazı yaşlı kişilerde omurlar kırıldığında öne eğik bir duruş gelişebildiğini belirtir. Boyunuzun belirgin biçimde kısaldığını ya da sırtınızın kamburlaştığını fark ederseniz bunu hekiminizle paylaşın.
Risk faktörleri
NHS ve NIAMS'ın aktardığı risk etkenleri şunlardır:
Değiştirilemeyen etkenler
- Cinsiyet: NIAMS'a göre kadınlarda tepe kemik kütlesi daha düşük ve kemikler daha küçük olduğu için risk daha yüksektir.
- Yaş: Risk yaşla birlikte artar; NIAMS'a göre erkeklerde risk özellikle 70 yaşından sonra belirgin biçimde yükselir.
- Vücut yapısı: NIAMS'a göre ince yapılı ve kemikleri ince olan kişilerde kaybedilecek kemik daha az olduğu için risk daha fazladır.
- Aile öyküsü: NHS ve NIAMS'a göre anne ya da babada osteoporoz veya kalça kırığı öyküsü riski artırır.
- Etnik köken: NIAMS, riskin bazı etnik gruplarda daha yüksek olduğunu belirtir.
Hormonlarla ilgili etkenler
- Menopoz: NHS'ye göre özellikle 45 yaşından önce gelen erken menopoz önemli bir risk etkenidir. NIAMS, menopoz sonrası östrojen düşüklüğünün kemik kaybını hızlandırdığını belirtir.
- Erkeklerde düşük testosteron
- Hormonlarla ilgili ya da iltihabi hastalıklar: NHS bu tür durumları da risk etkenleri arasında sayar.
İlaçlar
- NHS'ye göre yüksek dozda kortizon tabletlerinin 3 aydan uzun süre kullanılması
- NIAMS'a göre bazı epilepsi ilaçları, bazı kanser tedavileri ve bazı antidepresanlar
- NHS'ye göre bazı östrojen baskılayıcı ilaçlar
Bu ilaçları kullanıyorsanız kendi başınıza bırakmayın; kemik sağlığınızın nasıl korunacağını hekiminizle konuşun.
Yaşam tarzı etkenleri
- NHS ve NIAMS'a göre hareketsiz yaşam
- Yoğun alkol tüketimi ve sigara
- NIAMS'a göre kalsiyum ve D vitamini açısından yetersiz beslenme
- NHS'ye göre düşük vücut kitle indeksi ve yeme bozuklukları
Tanı nasıl konur?
NHS'ye göre hekimler, kırık riskini değerlendirmek için yaş, cinsiyet, aile öyküsü, kullanılan ilaçlar ve diğer risk etkenlerini birlikte ele alan risk hesaplama araçlarından yararlanabilir. Osteoporoz tanısı için en sık kullanılan yöntem kemik yoğunluğu ölçümüdür (DEXA). Bu, düşük dozda röntgen ışını kullanılarak yapılan, kısa süren ve ağrı yaratmayan bir incelemedir; genellikle kalça ve bel omurlarından ölçüm alınır.
NHS'ye göre ölçüm sonucu "T skoru" ile ifade edilir ve kişinin kemik yoğunluğu sağlıklı genç bir erişkinle karşılaştırılır:
- T skoru -1'in üzerinde: Normal kemik yoğunluğu
- T skoru -1 ile -2,5 arasında: Kemik yoğunluğunda azalma (osteopeni)
- T skoru -2,5 ve altında: Osteoporoz
Hekim ayrıca kemik kaybına yol açabilecek başka durumları araştırmak için kan testleri isteyebilir. Kemik yoğunluğu ölçümünün kimlere ve hangi aralıklarla yapılacağı, kişinin risk etkenlerine göre hekim tarafından belirlenir.
Bu konuda
Kemik erimesi (osteoporoz) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Tedavi yaklaşımları
NHS'ye göre tedavi, kişinin kırık riskinin değerlendirilmesine dayanır ve kemikleri güçlendirmeye yönelik ilaçlar kırık riski yüksek bulunan kişilere önerilir. Bu ilaçların bir kısmı kemik yıkımını yavaşlatır, bir kısmı ise kemik yapımını destekler. Hangi ilacın, hangi yolla ve ne kadar süreyle kullanılacağına; yaş, cinsiyet, kırık öyküsü, kemik yoğunluğu ve diğer sağlık sorunları değerlendirilerek hekim karar verir. Menopoz dönemindeki kadınlarda hormon tedavisinin uygun olup olmadığı da ayrıca değerlendirilebilir.
Omur kırıklarına bağlı ağrının tedavisinde ağrı kesiciler, fizik tedavi ve bazı seçilmiş durumlarda kırık omura uygulanan girişimsel yöntemler kullanılabilir.
İlaç tedavisi kadar yaşam tarzı önlemleri ve düşmelerin önlenmesi de tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır. Kemik güçlendirici ilaçlar genellikle uzun süre kullanılır; ilacın nasıl alınacağına ilişkin önerilere uymak, olası yan etkileri hekime bildirmek ve kontrol randevularını aksatmamak tedavinin etkinliği açısından önemlidir.
Korunma: kemiklerinizi güçlü tutmak
NHS'nin önerdiği koruyucu adımlar şunlardır:
- Düzenli egzersiz: Yürüyüş, dans, merdiven çıkma gibi vücut ağırlığını taşıyan egzersizler ve kas güçlendirme egzersizleri kemik sağlığını destekler. Denge egzersizleri düşme riskini azaltır.
- Kalsiyum ve D vitamininden zengin beslenme: Süt ve süt ürünleri, yeşil yapraklı sebzeler, kuruyemişler ve kemikleriyle yenebilen balıklar kalsiyum açısından zengindir. D vitamini büyük ölçüde güneş ışığıyla deride üretilir; yağlı balıklar ve yumurta da kaynaklar arasındadır.
- D vitamini takviyesi: NHS, belirli dönemlerde ve risk gruplarında D vitamini takviyesi önerir. Takviyeye ihtiyacınız olup olmadığını ve uygun miktarı hekiminizle ya da eczacınızla konuşun.
- Sigarayı bırakmak
- Alkolü sınırlamak
Kemik sağlığının temelleri çocukluk ve gençlikte atılır. Bu dönemde yeterli beslenme ve fiziksel aktivite, ileride ulaşılacak tepe kemik kütlesini artırarak osteoporoz riskini azaltabilir.
Düşmeleri önlemek
Osteoporozu olan kişilerde kırıkların büyük bölümü düşme sonucu olur. NHS, evdeki tehlikelerin giderilmesini ve görme ile işitme kontrollerinin düzenli yaptırılmasını önerir. Diğer yararlı önlemler şunlardır:
- Kaygan halıları ve yerdeki kabloları kaldırmak
- Merdivenlere tırabzan, banyoya tutunma barı ve kaymaz paspas koymak
- Gece yolunuzu aydınlatacak ışıklar kullanmak
- Ayağı iyi saran, kaymaz tabanlı ayakkabılar giymek
- Baş dönmesi ya da uyku hâli yapabilen ilaçları hekiminizle gözden geçirmek
- Ayağa kalkarken acele etmemek
Ne zaman doktora başvurmalı?
Aşağıdaki durumlarda aile hekiminize başvurun:
- Küçük bir düşme ya da zorlanmayla kırık geçirdiyseniz
- Erken menopoz yaşadıysanız ya da uzun süre kortizon tableti kullandıysanız
- Anne ya da babanızda kalça kırığı öyküsü varsa
- Boyunuzun kısaldığını ya da sırtınızın kamburlaştığını fark ettiyseniz
- Osteoporoz riskinizi ve kemik yoğunluğu ölçümü gerekip gerekmediğini öğrenmek istiyorsanız
Aşağıdaki durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın:
- Düşme sonrası kalçada şiddetli ağrı ve ayağa kalkamama ya da bacağın dışa dönük ve kısalmış görünmesi
- Ani başlayan şiddetli sırt ağrısıyla birlikte bacaklarda güçsüzlük, uyuşma ya da idrar ve dışkı kontrolünde bozulma
- Düşme sonrası başını çarpma, bilinç bulanıklığı ya da kusma
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Osteoporoz ağrı yapar mı?
Osteoporozun kendisi genellikle ağrıya yol açmaz. Ağrı çoğunlukla bir kırık olduğunda ortaya çıkar. Omur kırıkları ise uzun süreli sırt ağrısına neden olabilir.
Osteoporoz yalnızca kadınlarda mı görülür?
Hayır. Menopoz sonrası kadınlarda daha sık görülse de NHS'ye göre erkekler, genç kadınlar ve çocuklar da osteoporozdan etkilenebilir. NIAMS'a göre erkeklerde risk 70 yaşından sonra belirgin biçimde artar.
Kemik yoğunluğu ölçümü nasıl yapılır?
Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA), düşük dozda röntgen ışını kullanılarak sırtüstü yatarken yapılan, kısa süren bir incelemedir. Genellikle kalça ve bel omurlarından ölçüm alınır ve sonuç T skoru olarak bildirilir.
Osteoporozda hangi egzersizler yapılmalı?
Yürüyüş gibi vücut ağırlığını taşıyan egzersizler, kas güçlendirme ve denge egzersizleri önerilir. Omur kırığı öyküsü olanlarda hangi egzersizlerin güvenli olduğunu bir fizyoterapist ya da hekimle planlamak önemlidir.
Osteoporoz için hangi doktora gidilir?
İlk değerlendirme için aile hekimi uygundur. Fiziksel tıp ve rehabilitasyon, endokrinoloji, kadın hastalıkları ve doğum ile geriatri uzmanları tanı ve tedavi sürecinde yer alabilir.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
- D vitamini eksikliği
- Düşme riski (yaşlılarda düşme)
- Kalça kırığı
- Kemik erimesi (osteoporoz)
- Kemik kırığı
- Kifoz (kamburluk)
- Menopoz
- Osteopeni
- Egzersiz reçetesi
- Kemik yoğunluğu ölçümü
- Menopoz danışmanlığı
- Kemik dansitometrisi (DEXA)
- Vertebroplasti ve kifoplasti
- Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon
- Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları
- Geriatri
- Kadın Hastalıkları ve Doğum
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
