Özgül fobi nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavisi

Özgül fobi nedir?

NHS fobiyi, genellikle belirli bir nesne ya da durumun yol açtığı bir kaygı bozukluğu olarak tanımlar. MedlinePlus'a göre özgül fobide kişi, gerçekte çok az tehlike taşıyan bir nesne ya da durumla karşılaştığında aşırı kaygı ya da panik atak yaşar; bu korku, gerçek tehditten çok daha güçlüdür.

Herkes zaman zaman bazı şeylerden korkabilir. Fobiyi sıradan bir korkudan ayıran; korkunun yoğunluğu, kalıcılığı ve kişinin bu korku nedeniyle yaşamını belirgin biçimde kısıtlamasıdır.

Özgül fobi ile karmaşık fobiler

NHS fobileri iki grupta ele alır:

• Özgül (basit) fobiler: Belirli bir nesne, hayvan, durum ya da etkinliğe yönelik korkular. Çoğu zaman çocukluk ya da ergenlikte başlar.
• Karmaşık fobiler: Agorafobi (kaçmanın zor olacağı yerlerde bulunma korkusu) ve sosyal fobi (sosyal ortamlarda değerlendirilme korkusu) gibi yaşamı daha geniş ölçüde etkileyebilen fobiler. Bkz. Sosyal fobi

Sık görülen özgül fobi türleri

NHS ve MedlinePlus'ın verdiği örneklere göre özgül fobiler şu gruplarda toplanabilir:

• Hayvanlarla ilgili fobiler: Köpekler, böcekler, örümcekler, yılanlar
• Çevreyle ilgili fobiler: Yükseklik, şimşek, köprüler
• Durumla ilgili fobiler: Uçak yolculuğu, asansör ya da küçük ve kapalı alanlar, kalabalıklar
• Bedenle ilgili fobiler: Kan, iğne ve enjeksiyonlar, kusmuk

İğne ya da kan fobisi gibi durumlar, kişinin aşı olmayı, kan tahlili vermeyi ya da gerekli tıbbi işlemleri erteleme isteği duymasına yol açabileceği için sağlık açısından da önem taşır. Böyle bir korkunuz varsa bunu işlem öncesinde sağlık çalışanlarına söylemeniz, size uygun önlemlerin alınmasını kolaylaştırır.

Belirtileri nelerdir?

Belirtiler, kişi korktuğu nesne ya da durumla karşılaştığında, bazen de yalnızca onu düşündüğünde ortaya çıkar.

Bedensel belirtiler (NHS ve MedlinePlus):

• Çarpıntı, kalp atışlarının hızlanması
• Göğüste sıkışma hissi
• Baş dönmesi
• Bulantı, mide rahatsızlığı
• Titreme
• Aşırı terleme
• MedlinePlus'a göre kaslar üzerindeki kontrolün azalması

Ruhsal belirtiler (NHS):

• Şiddetli kaygı ve endişe
• Bayılma, kontrolü kaybetme ya da ölme korkusu

Davranışsal belirtiler (MedlinePlus):

• Korkulan nesne ya da durumdan kaçınma
• Bu kaçınmanın iş ve sosyal yaşamı olumsuz etkilemesi

Belirtiler panik atak biçiminde de yaşanabilir. Panik atak belirtileri için bkz. Panik atak belirtileri

Neden olur?

NHS'e göre fobilerin tek bir nedeni yoktur; şu etkenler rol oynayabilir:

• Çocuklukta yaşanan korkutucu bir olay ya da deneyim
• Ailede kaygı bozukluğu öyküsü
• Başkalarından öğrenilen korku tepkileri (örneğin bir ebeveynin aynı korkuyu taşıması)
• Olumsuz sosyal tepkiler
• Genetik yatkınlık

NHS'e göre fobiler çoğunlukla çocukluk, ergenlik ya da genç yetişkinlik döneminde gelişir.

Tanı nasıl konur?

MedlinePlus'a göre tanı için özel bir kan testi ya da görüntüleme yoktur. Sağlık profesyoneli, kişinin kendisinden ve gerektiğinde ailesinden ya da arkadaşlarından ayrıntılı bir öykü alır ve davranışlarını değerlendirir. Görüşmede şu sorular gündeme gelebilir:

• Korku ne zaman başladı, nelerle tetikleniyor?
• Korkulan durumla karşılaşınca neler hissediyorsunuz?
• Bu korku nedeniyle nelerden kaçınıyorsunuz?
• Kaçınma işinizi, okulunuzu ya da sosyal yaşamınızı nasıl etkiliyor?

Çarpıntı, göğüste sıkışma ve baş dönmesi gibi belirtiler kalp ya da başka bedensel hastalıklarda da görülebileceğinden, hekim gerekli görürse bedensel nedenleri de araştırabilir. Bkz. Panik atak mı kalp krizi mi?

Tedavi

NHS'e göre fobilerle başa çıkmak zor olabilir, ancak tedavi belirtilerin yönetilmesine yardımcı olur. MedlinePlus da fobilerin süregen olma eğiliminde olduğunu, ancak tedaviye yanıt verebildiğini belirtir.

Maruz bırakma (kademeli yüzleşme) tedavisi

MedlinePlus'a göre maruz bırakma temelli tedavide kişi, korkusunun üstesinden gelebilmesi için gerçek hayattaki korkusuyla kademeli olarak karşılaştırılır. "Kademeli" ifadesi, yüzleşmenin bir anda değil, kişinin hazır olduğu ölçüde ve adım adım gerçekleştiğini anlatır. Bu süreç bir terapistin rehberliğinde, kişinin hızına ve kaygı düzeyine uygun biçimde planlanır.

Bilişsel davranışçı terapi (BDT)

NHS ve MedlinePlus'a göre bilişsel davranışçı terapi, korkuya yol açan düşünceleri fark etmeye ve değiştirmeye odaklanır. Maruz bırakma çalışmaları çoğu zaman BDT'nin bir parçası olarak yürütülür. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi ve Psikoterapi

Diğer seçenekler

• MedlinePlus'a göre grup terapileri ve fobi klinikleri de seçenekler arasındadır.
• NHS, bazı durumlarda ilaçların da kullanılabildiğini belirtir. MedlinePlus'a göre kaygıyı önlemek ya da azaltmak için düzenli kullanılan antidepresanlar ve ağır ataklar için sınırlı miktarda sakinleştiriciler reçete edilebilir. MedlinePlus, kaygı giderici ilaçlara bedensel bağımlılık gelişebileceği konusunda uyarır; bu nedenle ilaçlar yalnızca hekim önerisiyle ve gözetiminde kullanılmalıdır.

Kendi kendine yardım

NHS'in önerdiği yöntemler şunlardır:

• Gevşemeye yardımcı olması için nefes egzersizleri yapmak. Bkz. Stres için nefes egzersizleri
• Fobiniz hakkında güvendiğiniz biriyle konuşmak
• Benzer sorunları yaşayan kişilerle destek gruplarına katılmak
• Korkunuzu tetikleyebilecek çevrim içi içeriklerden uzak durmak
• Kaygıyı artırabileceği için özellikle öğleden sonra kafein tüketimini sınırlamak

Yoğun kaygı yaşıyorsanız korkunuzla kendi başınıza zorla yüzleşmeye çalışmak yerine bir uzmandan destek almanız daha güvenlidir. NHS'e göre İngiltere'de konuşma terapisi hizmetlerine hekim sevki olmadan da başvurulabilmektedir; Türkiye'de ise aile hekiminiz ya da ruh sağlığı polikliniklerine başvurarak destek alabilirsiniz.

Terapi süreci nasıl ilerler?

Fobi için yapılan konuşma terapileri genellikle şu adımlarla ilerler:

1. Değerlendirme: Terapist korkunuzun ne zaman başladığını, hangi durumlarda ortaya çıktığını ve yaşamınızı nasıl etkilediğini öğrenir.
2. Bilgilendirme: Kaygının bedende neden çarpıntı, terleme ya da titreme gibi belirtilere yol açtığı açıklanır. Bu belirtileri anlamak, onlardan duyulan korkuyu azaltabilir.
3. Hedef belirleme: Örneğin bir uçak yolculuğu yapabilmek ya da kan tahlili verebilmek gibi somut ve gerçekçi hedefler konur.
4. Kademeli çalışma: MedlinePlus'ın anlattığı gibi korkulan durumla adım adım karşılaşma çalışmaları yapılır; aynı zamanda korkuyu besleyen düşünceler üzerinde çalışılır.
5. Kalıcılığı sağlama: Öğrenilen becerilerin günlük yaşamda sürdürülmesi ve olası zorlanmalara hazırlık konuşulur.

Terapi sürecinin uzunluğu kişiden kişiye değişir. Terapistinize kaygılarınızı ve hızınızı açıkça söylemeniz süreci kolaylaştırır.

Bir yakınınızın fobisi varsa

• Korkusunu küçümsemeyin ya da "abartıyorsun" demeyin; yaşadığı kaygı onun için gerçektir.
• Onu korktuğu durumla yüzleşmeye zorlamayın; bu kaygıyı artırabilir.
• Uzman desteği almasını cesaretlendirin ve isterse randevuya eşlik edin.
• Tedavi sürecinde küçük ilerlemeleri fark edip destekleyin.