Sosyal fobi (sosyal kaygı bozukluğu) nedir? Utangaçlıktan farkı

Sosyal fobi nedir?

Yeni insanlarla tanışırken heyecanlanmak, bir sunum öncesinde gerilmek ya da kalabalık bir ortamda kendini biraz tedirgin hissetmek oldukça yaygındır. Sosyal fobide ise bu kaygı, günlük işleri, ilişkileri, okul ya da iş yaşamını belirgin biçimde etkileyecek kadar yoğun ve süreklidir.

ABD Ulusal Ruh Sağlığı Enstitüsü (NIMH), sosyal kaygı bozukluğunu topluluk önünde konuşmak ya da yeni insanlarla tanışmak gibi başkalarınca değerlendirilebileceği ya da yargılanabileceği durumlarda yaşanan yoğun korku olarak açıklar. NIMH'ye göre bu korku çoğu zaman kontrol edilemez gibi hissedilir ve günlük yaşamı engelleyebilir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) de sosyal kaygı bozukluğunu kaygı bozuklukları arasında ayrı bir başlık olarak sayar.

Hangi durumlarda ortaya çıkar?

Sosyal fobi yaşayan kişiler için zorlayıcı olabilecek durumlar kişiden kişiye değişir. NHS'nin ve NIMH'nin örneklerinden yola çıkarak:

• Yeni insanlarla tanışmak, sohbet başlatmak
• Telefonla konuşmak
• Grup içinde fikir belirtmek, toplantıda söz almak
• Başkalarıyla birlikte yemek yemek ya da içmek
• Partilere ve kalabalık davetlere katılmak
• Biri izlerken bir iş yapmak (yazı yazmak, imza atmak)
• Topluluk önünde konuşmak
• Mağazada bir şey sormak ya da ürün iade etmek

Bazı kişilerde korku yalnızca belirli bir duruma (örneğin topluluk önünde konuşma) sınırlıdır; bazılarında ise neredeyse tüm sosyal ortamlara yayılır.

Belirtiler

Zihinsel ve duygusal belirtiler

• Sosyal bir etkinlikten günler, hatta haftalar önce endişelenmeye başlamak
• Utanç verici bir şey yapacağından ya da söyleyeceğinden korkmak
• Kızaracağından, terleyeceğinden ya da beceriksiz görüneceğinden kaygılanmak
• Eleştirilmekten yoğun biçimde korkmak, düşük özgüven
• Bir sosyal etkileşimden sonra her ayrıntıyı tekrar tekrar analiz etmek
• Olumsuz sonuçlar beklemek

Bedensel belirtiler NIMH ve NHS'nin sıraladığı bedensel belirtiler arasında kızarma, terleme, titreme, hızlı kalp atışı, bulantı ve beden duruşunda kaskatı kesilme bulunur. Bazı kişilerde sosyal ortamlarda panik ataklar da görülebilir.

Davranışsal belirtiler

• Göz teması kurmakta zorlanmak
• Sosyal ortamlardan kaçınmak ya da onlara yoğun sıkıntıyla katlanmak
• Başkaları izlerken bir şey yapmakta zorlanmak
• Konuşmamak, köşede durmak, telefonla meşgul görünmek gibi "güvenlik davranışları"

Utangaçlık ile sosyal fobi arasındaki fark

Utangaçlık bir kişilik özelliğidir ve çoğu zaman yaşamı ciddi biçimde kısıtlamaz. Utangaç bir kişi yeni bir ortamda başta çekingen olabilir, ancak zamanla rahatlar ve istediği etkinliklere katılabilir.

Sosyal fobide ise:

• Korku, durumun gerçek riskiyle orantısızdır.
• Kaygı uzun süre devam eder ve zamanla kendiliğinden azalmaz.
• Kişi önemli fırsatlardan, örneğin bir iş görüşmesinden, arkadaş buluşmasından ya da derste söz almaktan kaçınır.
• İş, okul ve ilişkiler belirgin biçimde etkilenir.

NHS, sosyal kaygının sık görülen bir sorun olduğunu ve hekimlerin bu konuda deneyimli olduğunu vurgular. Bu nedenle "abartıyorum" düşüncesiyle yardım istemeyi ertelemek gerekmez.

Neden olur?

Sosyal fobinin tek bir nedeni yoktur. NIMH, sosyal kaygı bozukluğunun ailelerde görülebildiğini, ancak nedenlerin tam olarak bilinmediğini belirtir. Genetik etkenlerin korku ve kaygıyla ilgili beyin bölgelerini etkileyebildiği, stres ve çevresel etkenlerin de rol oynadığı düşünülmektedir.

Olası katkıda bulunan etkenler arasında şunlar sayılabilir:

• Ailede kaygı bozukluğu öyküsü
• Çocuklukta zorbalık, aşağılanma ya da utandırıcı deneyimler
• Çekingen bir mizaç
• Aşırı eleştirel ya da aşırı koruyucu bir aile ortamı

NIMH, sosyal kaygı bozukluğunun genellikle çocukluk ya da ergenlikte başladığını ve kadınlarda erkeklere göre daha sık görüldüğünü belirtir.

Sosyal fobinin yaşam üzerindeki etkileri

Tedavi edilmeyen sosyal fobi, zamanla yaşamın pek çok alanını daraltabilir. Kişi derste soru sormaktan kaçındığı için okul başarısı etkilenebilir, iş görüşmelerine gitmediği ya da toplantılarda söz almadığı için kariyer fırsatlarını kaçırabilir. Arkadaşlık ve romantik ilişkiler kurmak zorlaşabilir; bu da yalnızlığa yol açabilir.

Bazı kişiler sosyal ortamlarda rahatlamak için alkole başvurabilir. Bu, kısa süreli rahatlama sağlasa da uzun vadede kaygıyı ve sağlık sorunlarını artırabilir. Sosyal fobiye depresyon ve diğer kaygı bozuklukları da eşlik edebilir. Bu nedenle erken değerlendirme önemlidir.

Tedavi seçenekleri

Sosyal fobi tedavi edilebilir. NHS'nin ve NIMH'nin belirttiği başlıca seçenekler şunlardır:

Bilişsel davranışçı terapi (BDT) NIMH, BDT'yi sosyal kaygı bozukluğunda psikoterapi yaklaşımları arasında ön planda sayar. BDT'de kişi, sosyal ortamlara ilişkin olumsuz düşüncelerini ("Herkes beni yargılıyor") fark eder ve sorgular; güvenlik davranışlarını bırakmayı ve korkulan durumlarla adım adım yüzleşmeyi öğrenir.

Maruz bırakma terapisi ve kabul ve kararlılık terapisi NIMH, maruz bırakma terapisinin ve kabul ve kararlılık terapisinin de etkili yaklaşımlar arasında olduğunu belirtir. Maruz bırakmada kişi, korkulan durumlarla güvenli ve planlı biçimde, kolaydan zora doğru karşılaşır.

Rehberli kendi kendine yardım NHS, BDT ilkelerine dayalı rehberli kendi kendine yardım programlarını da seçenekler arasında sayar.

İlaç tedavisi Hekim gerekli gördüğünde bazı antidepresanlar önerilebilir. DSÖ, kaygı bozukluklarında benzodiazepin grubu ilaçların bağımlılık riski nedeniyle genellikle önerilmediğini vurgular. İlaç kararı ve izlemi hekim tarafından yapılır.

Destek grupları NIMH, destek gruplarının ve sağlıklı yaşam alışkanlıklarının profesyonel tedaviyi tamamlayabileceğini belirtir.

Kendi başınıza neler yapabilirsiniz?

NHS'nin önerdiği bazı kendi kendine yardım adımları şunlardır:

• Kaygı günlüğü tutmak: Hangi durumlarda hangi düşüncelerin ortaya çıktığını not etmek, kalıpları görmenize yardımcı olur.
• Nefes egzersizleri: Yavaş ve düzenli nefes almak bedensel belirtileri yatıştırmaya yardımcı olabilir.
• Zorlayıcı durumları küçük adımlara bölmek: Örneğin önce bir mağazada fiyat sormak, sonra kısa bir telefon görüşmesi yapmak, ardından küçük bir grup buluşmasına katılmak.
• Dikkati karşınızdakine vermek: Konuşma sırasında kendi kızarmanıza ya da sesinize odaklanmak yerine karşınızdaki kişinin söylediklerine odaklanmak.
• Felaket senaryolarını sorgulamak: "En kötü ne olabilir, olursa nasıl başa çıkarım?" diye düşünmek, korkunun gerçekçi boyutunu görmeye yardımcı olabilir.

Yakınlar nasıl destek olabilir?

Sosyal fobi yaşayan birine "Bu kadar abartma, sadece git ve konuş" demek çoğu zaman işe yaramaz; kişinin kendini daha yalnız ve anlaşılmamış hissetmesine yol açabilir. Bunun yerine kaygının gerçek ve yorucu olduğunu kabul etmek, kişiyi zorlamadan küçük adımlar atmaya cesaretlendirmek ve attığı adımları fark etmek daha destekleyicidir.

Yakınlar, kişinin yerine sürekli konuşmak, telefonlarını açmak ya da tüm sosyal işleri üstlenmek gibi davranışlarla farkında olmadan kaçınmayı sürdürmesine katkıda bulunabilir. Bu desteği yavaş yavaş azaltmak, terapi sürecinde öğrenilen becerilerin günlük hayata taşınmasını kolaylaştırır. Profesyonel yardım almaya yönlendirmek ve gerekirse ilk randevuya eşlik etmeyi teklif etmek de değerli bir destektir.