Panik atak belirtileri ve atak anında ne yapılır?

Panik atak nedir?

Panik atak, vücudun "tehlike alarmı" sisteminin gerçek bir tehlike yokken devreye girmesine benzetilebilir. Bu alarm sistemi normalde bizi korumak için kalp hızını artırır, nefesi hızlandırır ve kasları harekete hazırlar. Panik atakta bu tepkiler aniden ve çok yoğun biçimde ortaya çıkar; kişi neler olduğunu anlamlandıramadığı için korku daha da artar.

NHS, panik bozukluğu "düzenli olarak ani panik veya korku atakları yaşanan bir kaygı bozukluğu" olarak tanımlar. Herkes zaman zaman kaygı hisseder; ancak panik bozuklukta ataklar herhangi bir zamanda, çoğu kez belirgin bir tetikleyici olmadan tekrarlar.

Panik atak belirtileri

Belirtiler hızla başlar ve hem bedende hem zihinde hissedilir. NHS'nin sıraladığı belirtiler arasında şunlar bulunur:

Bedensel belirtiler

• Kalbin hızlı ya da düzensiz çarpması, göğüste ağrı veya sıkışma hissi
• Nefes darlığı, boğuluyormuş gibi olma
• Terleme, titreme, üşüme ya da ateş basması
• Bulantı, karın ağrısı
• Baş dönmesi, sersemlik, bayılacakmış gibi hissetme
• Ellerde, ayaklarda ya da dudak çevresinde karıncalanma
• Ağız kuruluğu

Zihinsel ve duygusal belirtiler

• Yoğun korku, dehşet hissi
• Ölüm korkusu, "kalp krizi geçiriyorum" düşüncesi
• Kontrolü kaybetme ya da "delirme" korkusu
• Kendinden veya çevreden kopmuş gibi hissetme (gerçek dışılık hissi)

DSÖ de kaygı bozukluklarının belirtileri arasında çarpıntı, terleme, titreme, bulantı ve yaklaşan bir felaket hissini sayar.

Panik atak ne kadar sürer?

NHS'ye göre panik atakların çoğu 5 ile 20 dakika arasında sürer; bazı kişiler atağın bir saate kadar uzadığını bildirir. Ataklar birbiri ardına geldiğinde ya da atak sonrası yorgunluk ve tedirginlik sürdüğünde süre daha uzun hissedilebilir. Atakların sıklığı da kişiden kişiye değişir; ayda bir yaşayan da olur, haftada birkaç kez yaşayan da.

Atak bittikten sonra kişi kendini bitkin, gergin ve "yeniden olacak mı" diye tetikte hissedebilir. Bu bekleme kaygısı panik bozukluğun önemli bir parçasıdır.

Panik atak ile panik bozukluk arasındaki fark

Yaşamın bir döneminde tek bir panik atak geçirmek oldukça yaygındır; özellikle yoğun stres, uykusuzluk ya da aşırı kafein tüketimi sonrasında görülebilir. Panik bozukluk ise şu özelliklerle ayrılır:

• Atakların tekrarlaması ve beklenmedik zamanlarda gelmesi
• Yeni bir atak geçirme korkusunun haftalarca sürmesi
• Atak olur korkusuyla bazı yerlerden, yolculuklardan, kalabalıklardan ya da egzersizden kaçınma

Kaçınma davranışı zamanla genişleyebilir. Kişi önce bir alışveriş merkezinden, sonra toplu taşımadan, sonra evden tek başına çıkmaktan kaçınmaya başlayabilir. Bu tabloya agorafobi eşlik edebilir. DSÖ, panik bozukluk ve agorafobiyi kaygı bozuklukları arasında ayrı başlıklar olarak sayar.

Panik atak anında ne yapılır?

Atak sırasında yaşananlar çok korkutucu olsa da panik atağın kendisi tehlikeli değildir ve geçer. NHS'nin önerileri şöyle özetlenebilir:

• Mümkünse olduğunuz yerde kalın. Kaçmaya çalışmak korkuyu pekiştirebilir.
• Yavaş ve derin nefes alın. Nefesinizi zorlamadan karnınıza doğru akıtmaya çalışın.
• Kendinize atağın geçeceğini hatırlatın. "Bu bir panik atak, birkaç dakika içinde azalacak" gibi bir cümle işe yarayabilir.
• Dikkatinizi sakinleştirici bir şeye verin. Huzur veren bir görüntü düşünmek ya da çevrenizdeki nesneleri tek tek saymak yardımcı olabilir.
• Atağın hayati tehlike oluşturmadığını hatırlayın. Bu, hekim tarafından başka nedenler dışlandıktan sonra özellikle önemlidir.

NHS'nin stres için önerdiği basit bir nefes egzersizi şöyledir: Rahat bir pozisyonda oturun ya da uzanın, burnunuzdan nazikçe nefes alırken içinizden beşe kadar sayın, ağzınızdan nefes verirken yeniden beşe kadar sayın. Başlangıçta beşe ulaşamayabilirsiniz, bu normaldir. Bu döngüyü en az beş dakika sürdürün. Egzersizi yalnızca atak anında değil, gün içinde düzenli olarak yapmak beceriyi güçlendirir.

Yanınızdaki biri panik atak geçiriyorsa sakin bir ses tonuyla yanında kalmanız, onu acele ettirmemeniz ve birlikte yavaş nefes almayı önermeniz destek olabilir.

Panik atak neden olur?

Panik bozukluğun tek bir nedeni yoktur. NHS, birkaç etkenin birlikte rol oynayabileceğini belirtir:

• Travmatik ya da çok stresli yaşam deneyimleri
• Yakın aile bireylerinde panik bozukluk bulunması
• Beyindeki kimyasal ileticilerin (nörotransmitterlerin) dengesindeki farklılıklar

Bunlara ek olarak uzun süreli stres, uyku düzensizliği, kafein ya da bazı uyarıcı maddeler atakları tetikleyebilir. Hipertiroidi gibi bazı bedensel durumlar da benzer belirtilere yol açabildiği için değerlendirmede bunlar göz önünde bulundurulur.

Panik atak mı, kalp krizi mi?

Göğüs ağrısı, nefes darlığı ve terleme hem panik atakta hem de kalp krizi gibi acil durumlarda görülebilir. Bu belirtiler ilk kez ortaya çıktıysa, efor sırasında başladıysa, sol kola, çeneye veya sırta yayılıyorsa ya da her zamankinden farklıysa bunu panik atak olarak kabul etmek yerine 112'yi arayın. Kalp hastalığı risk etkenleri olan kişilerde bu uyarı daha da önemlidir.

Daha önce hekim tarafından değerlendirilip panik atak tanısı almış biri bile, belirtilerin alışılmışın dışında olduğunu düşünüyorsa acil değerlendirme istemekten çekinmemelidir. Hekiminiz gerekli gördüğünde EKG ve kan tahlilleri gibi tetkiklerle kalp kaynaklı nedenleri araştırabilir.

Tedavi seçenekleri

Panik bozukluk tedavi edilebilir. NHS'nin belirttiği başlıca seçenekler şunlardır:

• Bilişsel davranışçı terapi (BDT): Atak sırasında yaşanan bedensel duyumların "tehlike" olarak yorumlanmasını ele alır, kaçınılan durumlarla adım adım yüzleşmeyi ve başa çıkma becerilerini öğretir.
• İlaç tedavisi: Hekim gerekli gördüğünde bazı antidepresanlar veya kaygı tedavisinde kullanılan başka ilaçlar önerilebilir. NHS, bu ilaçların tam etkisinin ortaya çıkmasının birkaç hafta sürebileceğini belirtir. DSÖ, bağımlılık riski nedeniyle benzodiazepin grubu ilaçların genellikle önerilmediğini vurgular.
• Kendi kendine yardım: Düzenli egzersiz, nefes teknikleri, kafein ve alkolün azaltılması, BDT temelli kendi kendine yardım kitapları ve destek grupları NHS'nin önerileri arasındadır.

Hangi tedavinin uygun olduğuna, belirtilerin şiddeti ve kişinin tercihleri dikkate alınarak hekimle birlikte karar verilir.

Ataklar arasında: günlük hayatı geri kazanmak

Panik bozuklukta asıl zorlayıcı olan çoğu zaman atakların kendisinden çok, ataklar arasındaki bekleme kaygısıdır. Kişi kalp atışlarını sürekli kontrol edebilir, yanında her zaman birinin bulunmasını isteyebilir ya da "güvenli" bulmadığı yerlere gitmeyi bırakabilir. Bu davranışlar kısa vadede rahatlatsa da uzun vadede korkunun alanını genişletir.

Tedavi sürecinde amaç, kaçınılan yerlere ve etkinliklere adım adım geri dönmektir. Örneğin önce kısa bir otobüs yolculuğu, ardından daha uzun bir yolculuk planlanabilir. Bu adımlar terapistle birlikte, kişinin hazır olduğu hızda atılır. Atak geçmiş olsa bile kendinizi suçlamamak, küçük ilerlemeleri fark etmek ve düzenli nefes çalışmasını sürdürmek iyileşmeyi destekler. NHS'nin önerdiği destek grupları da benzer deneyimleri yaşayan kişilerle tanışmak için bir fırsat sunar.