Madde kullanım bozukluğu nedir? Belirtileri ve tedavisi

Madde kullanım bozukluğu nedir?

NIDA (ABD Ulusal Madde Bağımlılığı Enstitüsü), bağımlılığı, zararlı sonuçlarına rağmen zorlantılı biçimde ya da kontrol edilmesi güç şekilde madde arama ve kullanma ile karakterize süreğen bir hastalık olarak tanımlar. NIDA'ya göre bağımlılık "tekrarlayan" bir hastalıktır; çünkü kişi uzun süre madde kullanmadıktan sonra bile yeniden kullanmaya başlama açısından savunmasız kalabilir.

MedlinePlus'ın sıraladığı başlıca madde grupları şunlardır:

• Opioidler: Eroin ve bazı reçeteli ağrı kesiciler gibi
• Uyarıcılar: Kokain, amfetaminler ve kötüye kullanıldığında bazı ilaçlar
• Baskılayıcılar (depresanlar): Alkol ve bazı sakinleştirici-uyku ilaçları
• Halüsinojenler: Algıyı değiştiren maddeler
• Esrar (kenevir)

Alkol de bu bozukluğun bir türüne yol açabilir. Bkz. Alkol kullanım bozukluğu

Belirtileri nelerdir?

MedlinePlus'a göre madde kullanım bozukluğunun temel belirtileri şunlardır:

• Kontrol kaybı: Planlanandan daha fazla ya da daha uzun süre kullanma
• Aşırı istek (craving): Maddeyi kullanmaya yönelik güçlü istek
• Tolerans: Aynı etkiyi almak için daha fazla miktar gerekmesi
• Sağlığa, işe ya da aileye zarar verdiği hâlde kullanmaya devam etme
• Kullanımı gizleme, gizlice kullanma
• İşe ya da okula gitmeme
• Bazı durumlarda şiddet içeren davranışlar

Kullanımın aşamaları

MedlinePlus, madde kullanımının çoğu zaman giderek ağırlaşan dört aşamada ilerleyebileceğini belirtir:

1. Deneme amaçlı kullanım
2. Düzenli kullanım
3. Sorunlu ya da riskli kullanım
4. Bağımlılık

MedlinePlus'a göre gençler bu aşamalarda yetişkinlerden daha hızlı ilerleyebilir. Bu nedenle erken dönemde fark etmek ve destek almak önemlidir.

Neden olur, kimler risk altındadır?

NIDA'ya göre bağımlılık riskini tek bir etken belirlemez; şu üç grup etken birlikte rol oynar:

• Biyolojik etkenler: NIDA'ya göre genetik yapı, bağımlılık riskinin yaklaşık yarısını açıklar.
• Çevresel etkenler: Aile ve arkadaş çevresi, ekonomik koşullar, akran baskısı, istismar öyküsü, erken yaşta maddeyle karşılaşma ve stres.
• Gelişimsel etkenler: NIDA'ya göre ergenler özellikle savunmasızdır; çünkü beyinde karar verme ve kendini denetlemeyle ilgili bölgeler hâlâ gelişmektedir.

MedlinePlus'a göre depresyon ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi ruh sağlığı sorunları madde kullanımıyla sık birlikte görülür. Duygusal sıkıntılar ve akran baskısı da etkili olabilir. Bkz. Erişkinde DEHB belirtileri

Madde kullanımı beyni nasıl etkiler?

NIDA'ya göre maddeler, beynin ödül sisteminde dopamin adlı kimyasal habercinin aşırı salınmasına yol açar. Bu durum kişinin maddeyi yeniden kullanma isteğini güçlendirir. Zamanla beyin buna uyum sağlar ve ödül sistemine daha az yanıt verir; buna tolerans denir. NIDA'ya göre kişi bu durumda daha önceki etkiyi alabilmek için daha fazla madde kullanmaya ihtiyaç duyar.

NIDA, uzun süreli madde kullanımının öğrenme, muhakeme, karar verme, stresle başa çıkma, bellek ve davranış üzerinde de olumsuz etkileri olduğunu belirtir. Bu değişiklikler, kişinin zararlarını bilmesine rağmen kullanmayı bırakmakta neden zorlandığını açıklamaya yardımcı olur.

Tanı nasıl konur?

Tanı, kişinin madde kullanım öyküsü, belirtileri ve kullanımın yaşamına etkileri değerlendirilerek konur. MedlinePlus'a göre kan ve idrar örneklerinde yapılan ilaç-madde taramaları (toksikoloji testleri) birçok maddeyi gösterebilir; kan testleri idrar taramalarından daha duyarlıdır. NHS'e göre tedavi birimine yapılan ilk başvuruda madde kullanımı, iş, aile ve barınma koşulları hakkında sorular sorulur; idrar ya da tükürük örneği istenebilir.

Tedavi

NIDA'ya göre tedavide çoğunlukla ilaçlar ile davranışsal tedaviler bir arada kullanılır ve tedavi kişinin ihtiyaçlarına göre zaman içinde uyarlanır. NHS'e göre tedavi planı kişiye özel hazırlanır ve şunları içerebilir:

• Konuşma terapileri: NHS'e göre bilişsel davranışçı terapi gibi yöntemler, düşünce ve duyguların davranışı nasıl etkilediği üzerinde çalışır. MedlinePlus, motivasyonel görüşmeyi de davranışsal tedaviler arasında sayar. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi
• İlaçlar: MedlinePlus'a göre aşırı isteği azaltan ilaçlar kullanılabilir. NHS'e göre opioid bağımlılığında yerine koyma (ikame) ilaçları reçete edilebilir. İlaç tedavisi yalnızca hekim gözetiminde uygulanır.
• Arındırma (detoks): MedlinePlus'a göre destekleyici bir ortamda yapılır; NHS'e göre maddeyi tamamen bırakmak isteyenler için bir seçenektir.
• Zarar azaltma: NHS'e göre hepatit ve HIV gibi enfeksiyonlar için test ve tedavi de tedavinin parçası olabilir. Bkz. Hepatit C nedir?
• Destek grupları: NHS ve MedlinePlus'a göre benzer deneyimleri olan kişilerden oluşan destek grupları iyileşmeyi destekleyebilir.

NHS'e göre tedavi evde (ayaktan) sürdürülebilir ya da yoğun destek gereken durumlarda hastanede yatarak veya yatılı rehabilitasyon programlarında yapılabilir. Bkz. Bağımlılık değerlendirmesi ve izlem programı

Nüks tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez

NIDA, bağımlılığın diğer süreğen hastalıklar gibi süregelen ve gerektiğinde yeniden düzenlenen bir bakım gerektirdiğini; yeniden kullanmaya başlamanın tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmediğini vurgular. Böyle bir durumda utanmadan, en kısa sürede tedavi ekibiyle iletişime geçmek ve planı birlikte gözden geçirmek önemlidir.

Tedaviye başvurduğunuzda neler olur?

Yardım istemek için ilk adımı atmak çoğu kişiye zor gelir. NHS'e göre süreç genellikle şöyle ilerler:

• İlk görüşme: Madde kullanımınız, işiniz, aileniz ve barınma koşullarınız hakkında sorular sorulur. Amaç sizi yargılamak değil, ihtiyaçlarınızı anlamaktır.
• Örnekler: İdrar ya da tükürük örneği istenebilir.
• Size eşlik eden bir sorumlu: NHS'e göre tedavi süreci boyunca size destek olacak bir sağlık çalışanı (vaka sorumlusu) belirlenir.
• Kişiye özel plan: Konuşma terapileri, ilaç tedavisi, arındırma ya da zarar azaltma uygulamalarından hangilerinin uygun olduğu birlikte planlanır.
• Destek grupları: Bölgenizdeki destek grupları hakkında bilgi verilir.

Bu süreçte eşlik eden depresyon, kaygı ya da DEHB gibi ruh sağlığı sorunlarının da değerlendirilmesi önemlidir; MedlinePlus'a göre bu durumlar madde kullanımıyla sık birlikte görülür.

Korunma

NIDA'ya göre ailelerin, okulların, toplulukların ve medyanın katıldığı önleme programları madde kullanımını azaltmada etkilidir. MedlinePlus da eğitim programlarının ve ebeveyn katılımının korunmaya yardımcı olduğunu belirtir. Çocuklarla madde kullanımının riskleri hakkında açık konuşmak, onların duygusal sorunlarını ve akran ilişkilerini yakından izlemek koruyucu olabilir.