Yetişkinlerde DEHB belirtileri: dikkat dağınıklığı ve dürtüsellik

DEHB nedir?

NIMH, DEHB'yi üç temel özellikle tanımlar:

• Dikkat eksikliği: Dikkatini sürdürmekte, işe odaklı kalmakta ya da düzenli olmakta güçlük
• Hiperaktivite: Uygun olmayan zamanlarda bile sürekli hareket etme, huzursuzluk ya da aşırı konuşma
• Dürtüsellik: Söz kesme, başkalarının işine karışma ya da sırasını beklemekte zorlanma

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) de DEHB'yi, otizm spektrum bozukluğu ve zihinsel gelişim bozukluklarıyla birlikte nörogelişimsel bozukluklar arasında sayar.

NIMH, herkesin zaman zaman bu davranışları gösterebileceğini, ancak DEHB'de bu davranışların sık görüldüğünü ve ev, iş, okul ve sosyal ortamlar gibi birden fazla alanda işlevselliği engellediğini vurgular.

Yetişkinlerde DEHB belirtileri

NHS'nin yetişkinler için sıraladığı belirtiler iki grupta toplanır.

Dikkat eksikliği belirtileri

• Kolayca dikkati dağılmak ya da unutkan olmak
• Zamanı organize etmekte zorlanmak
• Talimatları takip etmekte ya da işleri bitirmekte güçlük çekmek
• Cüzdan, telefon ya da anahtar gibi eşyaları sık sık kaybetmek

Hiperaktivite ve dürtüsellik belirtileri

• Çok fazla enerjiye sahip olmak ya da kendini huzursuz hissetmek
• Çok konuşmak ya da konuşmaları bölmek
• Sonuçlarını düşünmeden hızlı kararlar vermek

NHS'ye göre DEHB'li kişilerin çoğunda her iki gruptan belirtiler bulunur; bazılarında ise yalnızca bir gruptaki belirtiler öne çıkar.

Çocukluktan yetişkinliğe: belirtiler nasıl değişir?

NHS, DEHB belirtilerinin genellikle 12 yaşından önce başladığını belirtir. Yetişkinlikte belirtilerin görünümü değişebilir:

• Çocuklukta sınıfta yerinde duramamak olarak görülen hiperaktivite, yetişkinlikte iç huzursuzluk, uzun toplantılarda zorlanma ya da sürekli meşgul olma ihtiyacı biçiminde kendini gösterebilir.
• Okuldaki ödev güçlükleri, yetişkinlikte iş yerinde son teslim tarihlerini kaçırma, faturaları geciktirme ve randevuları unutma olarak ortaya çıkabilir.
• Dürtüsellik, ani harcamalar, düşünmeden alınan kararlar ya da sık iş değiştirme biçiminde görülebilir.

Pek çok yetişkin, çocuklukta tanı almadığı için zorluklarını yıllarca "dağınıklık", "tembellik" ya da "karakter" olarak yorumlamış olabilir. Bu durum özgüveni olumsuz etkileyebilir.

Kadınlarda DEHB neden gözden kaçabilir?

NHS, DEHB'nin kadınlarda erkeklere göre daha az fark edildiğinin düşünüldüğünü belirtir. Bunun nedenlerinden biri, kadınlarda dikkat eksikliği belirtilerinin daha sık görülmesi ve bu belirtilerin hiperaktivite belirtilerine göre daha zor fark edilmesidir. Sessiz, hayalperest görünen ama içten içe zorlanan bir kız çocuğu, sınıfta yerinde duramayan bir çocuk kadar dikkat çekmeyebilir. Bu nedenle bazı kadınlar DEHB tanısını ancak yetişkinlikte, örneğin kendi çocukları değerlendirilirken ya da iş ve aile sorumlulukları arttığında alabilir.

DEHB'nin yetişkin yaşamına etkileri

NIMH, DEHB'li yetişkinlerde madde kullanımı, güvenli olmayan davranışlar, iş performansında güçlükler ve maddi sorunlar açısından risklerin artabildiğini belirtir. Günlük yaşamda karşılaşılabilecek zorluklar şunlardır:

• İşte görevleri zamanında tamamlamakta ve öncelik belirlemekte zorlanma
• Ev işlerini, faturaları ve resmi yazışmaları takip etmekte güçlük
• İlişkilerde dinlememe, unutkanlık ya da dürtüsel tepkiler nedeniyle yanlış anlaşılmalar
• Trafikte dikkat dağınıklığı
• Uyku düzensizliği

Bununla birlikte DEHB'li pek çok kişi yaratıcılık, enerji ve ilgi duydukları konulara yoğun odaklanabilme gibi güçlü yönlere de sahiptir. Amaç, kişiyi "düzeltmek" değil, zorlukları azaltacak destek ve stratejileri bulmaktır.

Eşlik edebilen durumlar

NHS, DEHB'li kişilerde depresyon, kaygı, bağımlılıklar ve disleksi gibi öğrenme güçlüklerinin sık görülebildiğini; DEHB'nin otizm, Tourette sendromu ve epilepsiyle birlikte de bulunabildiğini belirtir. NIMH de DEHB'nin uyku sorunları, kaygı ve depresyonla sıklıkla birlikte görüldüğünü ve bu durumun tanı ile tedaviyi karmaşıklaştırabildiğini vurgular.

Bu nedenle değerlendirmede yalnızca DEHB belirtileri değil, ruh hali, kaygı, uyku ve madde kullanımı da ele alınır. Örneğin depresyon ya da kaygı da dikkat güçlüğüne yol açabilir; ayırt edici değerlendirme önemlidir.

Tanı ve değerlendirme süreci

NHS, belirtiler eğitim, iş ya da ilişkileri etkiliyorsa hekime başvurulmasını önerir. Yetişkinlerde DEHB değerlendirmesi genellikle ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanı tarafından yapılır ve şunları içerebilir:

• Ayrıntılı klinik görüşme
• Belirtilerin çocukluktan beri var olup olmadığının araştırılması; mümkünse eski karneler ya da aile üyelerinin gözlemleri
• Belirtilerin birden fazla ortamda (iş, ev, sosyal yaşam) görülüp görülmediğinin değerlendirilmesi
• Gerekli görülürse ölçekler ve nöropsikolojik değerlendirme
• Benzer belirtilere yol açabilecek diğer durumların dışlanması

NHS, uzman değerlendirmesi için bekleme sürelerinin uzun olabileceğini de belirtir. İnternetteki kısa testler farkındalık sağlayabilir, ancak tanı yerine geçmez.

Tedavi ve destek

NIMH'ye göre DEHB tedavisinde ilaç tedavisi ve bilişsel davranışçı terapi gibi psikososyal müdahaleler kullanılır. NIMH, uykunun DEHB yönetiminde önemli bir erken müdahale alanı olduğunu da vurgular.

• İlaç tedavisi: Hekim gerekli gördüğünde DEHB tedavisinde kullanılan ilaçlar önerilebilir. İlaç seçimi, kişinin sağlık durumu ve diğer ilaçları dikkate alınarak hekim tarafından yapılır ve düzenli izlem gerektirir.
• Bilişsel davranışçı terapi: Planlama, organizasyon, zaman yönetimi ve dürtüsel davranışlarla başa çıkma becerilerine odaklanabilir.
• Günlük stratejiler: Takvim ve hatırlatıcı kullanmak, işleri küçük adımlara bölmek, eşyalar için sabit yerler belirlemek, dikkat dağıtıcıları azaltmak ve düzenli uyku yardımcı olabilir.
• Psikoeğitim: DEHB'yi anlamak, kişinin yıllardır yaşadığı zorlukları yeniden anlamlandırmasına ve kendini suçlamayı bırakmasına yardımcı olabilir.

Günlük hayatta işe yarayabilecek stratejiler

Tanı ve tedavi sürecinden bağımsız olarak, dikkat ve organizasyon güçlüğü yaşayan pek çok yetişkin şu pratik düzenlemelerden yararlanabilir:

• Dışsal hafıza kullanın: Randevuları, son teslim tarihlerini ve yapılacakları zihinde tutmak yerine takvim uygulaması, hatırlatıcı alarmlar ve görünür bir yerde duran listeler kullanın.
• Sabit yerler belirleyin: Anahtar, cüzdan ve telefon için kapı girişinde tek bir kutu ya da askı, eşya kaybetmeyi azaltabilir.
• İşleri küçük ve somut adımlara bölün: "Vergi işlerini hallet" yerine "Belgeleri tek bir klasöre topla" gibi.
• Zaman sınırlı çalışın: Kısa ve belirli sürelerle çalışıp aralarda mola vermek, uzun süre odaklanmayı zorlaştıran durumlarda yardımcı olabilir.
• Dikkat dağıtıcıları azaltın: Bildirimleri kapatmak, çalışma sırasında telefonu uzağa koymak ve sade bir çalışma alanı oluşturmak.
• Büyük kararları erteleyin: Ani harcama ya da önemli kararlar için "bir gece bekleme" kuralı, dürtüsel seçimlerin önüne geçebilir.
• Uyku düzenini koruyun: NIMH'nin de vurguladığı gibi uyku, DEHB yönetiminde önemli bir alandır.

Yakınlarınızla ve iş yerinizde, uygun gördüğünüz ölçüde, hangi düzenlemelerin size yardımcı olduğunu paylaşmak da günlük yaşamı kolaylaştırabilir.