Alkol kullanım bozukluğu nedir? Belirtileri ve tedavisi

Alkol kullanım bozukluğu nedir?

NIAAA'ya (ABD Ulusal Alkol Kötüye Kullanımı ve Alkolizm Enstitüsü) göre alkol kullanım bozukluğu, olumsuz sonuçlarına rağmen alkol kullanımını durdurma ya da kontrol etme yeteneğinin bozulmasıyla karakterize tıbbi bir durumdur. MedlinePlus bu hastalığın üç temel özelliğini şöyle sıralar:

• Aşırı istek (craving): İçmeye yönelik güçlü bir ihtiyaç hissi
• Kontrol kaybı: Bir kez başladıktan sonra içmeyi bırakamama
• Olumsuz duygu durumu: İçmediği zamanlarda kaygılı ve huzursuz hissetme

NIAAA, alkol kullanım bozukluğunun beyinde kalıcı değişikliklere yol açabildiğini ve bunun kişiyi tekrar içmeye (nükse) karşı savunmasız bırakabildiğini belirtir. Bu nedenle sorun yalnızca "istemekle" çözülemeyebilir; destek ve tedavi gerektirir.

Dünya Sağlık Örgütü'ne (DSÖ) göre alkol, bağımlılık yapabilen, zehirli ve psikoaktif (zihinsel işlevleri etkileyen) bir maddedir ve kanser yapıcı olduğu bilinmektedir. DSÖ, dünya genelinde 15 yaş üzerindeki yaklaşık 400 milyon kişinin alkol kullanım bozukluğuyla yaşadığını belirtir. Alkolün genel sağlık etkileri için bkz. Alkol ve sağlık

Belirtileri nelerdir?

NIAAA'ya göre sağlık profesyonelleri, son bir yıl içinde aşağıdaki durumların yaşanıp yaşanmadığını sorgular:

1. Planladığınızdan daha fazla ya da daha uzun süre içtiğiniz oldu mu?
2. Azaltmayı ya da bırakmayı denediğiniz hâlde başaramadınız mı?
3. İçmeye ya da içmenin etkilerinden kurtulmaya çok zaman harcıyor musunuz?
4. İçme isteği o kadar güçlü oldu mu ki başka bir şey düşünemediniz?
5. İçmek ya da içkinin etkisiyle hasta olmak evdeki, işteki ya da okuldaki sorumluluklarınızı aksattı mı?
6. Aileniz ya da arkadaşlarınızla sorun yaşamanıza rağmen içmeye devam ettiniz mi?
7. Önemli ya da keyif aldığınız etkinlikleri içmek için bıraktınız mı?
8. İçtiğiniz sırada ya da sonrasında araç kullanmak gibi zarar görme olasılığınızı artıran durumlara girdiniz mi?
9. Sizi depresif ya da kaygılı hissettirmesine ya da başka bir sağlık sorununu kötüleştirmesine rağmen içmeye devam ettiniz mi?
10. Aynı etkiyi almak için daha fazla içmeniz gerekti mi (tolerans)?
11. Alkolün etkisi geçerken uyku sorunu, titreme, bulantı, terleme ya da huzursuzluk gibi yoksunluk belirtileri yaşadınız mı?

NIAAA'ya göre bu durumlardan 2–3'ünün varlığı hafif, 4–5'inin varlığı orta, 6 ya da daha fazlasının varlığı ağır alkol kullanım bozukluğunu düşündürür. MedlinePlus da son bir yılda bu sorulardan iki ya da daha fazlasına "evet" yanıtı vermenin alkol kullanım bozukluğu olasılığını gösterdiğini belirtir. Bu sorular kendinizi değerlendirmeniz için bir fikir verir; tanıyı ise hekim koyar.

Risk etkenleri

NIAAA'nın sıraladığı risk etkenleri şunlardır:

• Erken yaşta içmeye başlamak: 15 yaşından önce içmeye başlayanlarda alkol kullanım bozukluğu, 21 yaşından sonra başlayanlara göre daha sık görülür.
• Kalıtım: NIAAA'ya göre kalıtsal etkenler riskin yaklaşık yüzde 60'ını açıklar; ancak ailesinde alkol sorunu olan herkes bu hastalığa yakalanmaz.
• Ruh sağlığı sorunları: Depresyon, travma sonrası stres bozukluğu ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) gibi durumlar riskin artmasıyla ilişkilidir. Bkz. Depresyon belirtileri
• Çocuklukta yaşanan travmalar: Kişiyi daha savunmasız kılabilir.

MedlinePlus'a göre risk, ne kadar, ne sıklıkla ve ne hızla içildiğine bağlıdır.

Alkolün yol açabileceği sağlık sorunları

NHS ve MedlinePlus'a göre uzun süreli ve ağır alkol kullanımı şu sorunlara yol açabilir:

• Karaciğer hastalıkları, siroz dahil. Bkz. Karaciğer fonksiyon testleri
• Çeşitli kanser türlerinde risk artışı
• Yüksek tansiyon, inme ve kalp sorunları
• Pankreas iltihabı (pankreatit)
• Beyin hasarı ve ruh sağlığı sorunları
• Kazalar, yaralanmalar ve alkol zehirlenmesi
• Gebelikte düşük ve bebekte fetal alkol spektrum bozukluğu

DSÖ'ye göre alkol 200'den fazla hastalık ve yaralanmada nedensel rol oynar ve 2019'da dünya genelinde yaklaşık 2,6 milyon ölüm alkol kullanımına bağlanmıştır.

Alkol yoksunluğu ve bırakmanın güvenliği

NHS'e göre alkole bağımlı bir kişide yoksunluk belirtileri genellikle son içkiden 6–12 saat sonra başlar ve çoğunlukla 3–7 gün sürer; ağır içicilerde bazı belirtiler birkaç ay sürebilir. Belirtiler şunlardır:

• Kaygı, uykusuzluk, bulantı
• Ellerde titreme, terleme
• Ağır durumlarda halüsinasyon (olmayan şeyleri görme ya da duyma), bilinç bulanıklığı ve nöbet (havale)

NHS, alkole bağımlı birinin alkolü aniden bırakmasının çok tehlikeli olabileceği konusunda uyarır. MedlinePlus da ağır yoksunluğun ateş, nöbet ve halüsinasyonlara yol açabileceğini belirtir. Bu nedenle bırakmaya karar verdiğinizde önce hekiminize başvurun; gerekirse yoksunluk belirtileri hekim gözetiminde ve uygun ortamda yönetilir.

Tedavi seçenekleri

NIAAA'ya göre alkol kullanım bozukluğu olan birçok kişi iyileşir; bazen geri dönüşler (nüksler) yaşansa da bunlar sürecin bir parçası olabilir. Tedavi seçenekleri şunlardır:

• Davranışsal tedaviler (danışmanlık ve psikoterapi): İçme davranışını değiştirmeye ve başa çıkma becerileri geliştirmeye odaklanır. NHS, bilişsel davranışçı terapiyi tedavi seçenekleri arasında sayar. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi ve Psikoterapi
• İlaçlar: NIAAA ve NHS'e göre içme isteğini azaltmaya ya da alkolden uzak durmaya yardımcı olan ve hekim tarafından reçete edilen ilaçlar vardır. Hangi ilacın uygun olduğuna ve ne süreyle kullanılacağına hekiminiz karar verir.
• Karşılıklı destek grupları: NIAAA'ya göre benzer deneyimleri olan kişilerden oluşan destek grupları düşük maliyetle ya da ücretsiz destek sağlayabilir.
• Bağımlılık tedavi programları: Değerlendirme, yoksunluk tedavisi ve uzun süreli izlemi bir arada sunabilir. Bkz. Bağımlılık değerlendirmesi ve izlem programı

NIAAA, erken müdahalenin ve tedavilerin bir arada kullanılmasının sonuçları iyileştirdiğini belirtir. Eşlik eden depresyon ya da kaygı bozukluğu gibi sorunların da birlikte tedavi edilmesi önemlidir.

Yardım almak için geç değildir. DSÖ'ye göre dünya genelinde alkol kullanım bozukluğu olan kişilerin tedavi hizmetleriyle temas oranı ülkeden ülkeye yüzde 1'in altından en fazla yüzde 14'e kadar değişmektedir; yani bu sorunu yaşayan pek çok kişi hiç destek almamaktadır. Tedaviye başvurmak, sorunu kabullenmenin ve değişim için ilk adımı atmanın bir göstergesidir.

Geri dönüşler (nüks) ne anlama gelir?

NIAAA'ya göre alkol kullanım bozukluğunun beyinde yol açtığı değişiklikler, tedavi sonrasında da kişiyi yeniden içmeye karşı savunmasız bırakabilir. Bu nedenle iyileşme sürecinde geri dönüşler yaşanabilir. Bir geri dönüş tedavinin "başarısız" olduğu anlamına gelmez; tedavi planının gözden geçirilmesi ve desteğin sürdürülmesi gerektiğini gösterir. Böyle bir durumda tedavi ekibinizle hemen iletişime geçin.

Bir yakınınız için endişeleniyorsanız

MedlinePlus, aile bireylerine destek olmanın yollarını anlatan kaynaklara yer verir. Genel olarak:

• Kişi ayıkken, sakin bir zamanda ve suçlamadan konuşmaya çalışın.
• Gözlemlerinizi somut örneklerle ve endişenizi dile getirerek paylaşın.
• Hekime başvurması için cesaretlendirin; randevuya birlikte gitmeyi önerebilirsiniz.
• Kendi ruh sağlığınızı da ihmal etmeyin; aile üyeleri için de destek almak mümkündür.