Bağımlılık değerlendirmesi ve izlem programı nasıl işler?

Bağımlılık programı nedir?

Bağımlılık, kişinin zararlarını bilmesine rağmen bir maddeyi kullanmayı durduramadığı ya da kontrol edemediği bir sağlık sorunudur. Ayrıntılı bilgi için bkz. Alkol kullanım bozukluğu ve Madde kullanım bozukluğu

NIDA (ABD Ulusal Madde Bağımlılığı Enstitüsü) madde kullanım bozukluklarını iyileşmenin mümkün olduğu süreğen ve tedavi edilebilir hastalıklar olarak tanımlar. NIDA'ya göre bu hastalıklarda uzun süreli ya da birden fazla tedavi dönemi gerekebilir. Bu nedenle bağımlılık tedavisi tek seferlik bir işlem değil; değerlendirme, tedavi ve izlemden oluşan bir süreçtir.

Bağımlılık programları farklı maddelerle ilgili sorunlara yönelik olabilir:

• Alkol
• Opioidler, uyarıcılar, esrar gibi maddeler
• Tütün ve nikotin. Bkz. Sigarayı bırakmak için adımlar

Kimler başvurabilir?

• Alkol ya da madde kullanımını azaltmak ya da bırakmak isteyip başaramayan kişiler
• Kullandığı maddeye karşı tolerans geliştiği ya da kullanmadığında yoksunluk belirtileri yaşayan kişiler
• Kullanımı nedeniyle işinde, okulunda, ilişkilerinde ya da sağlığında sorun yaşayan kişiler
• Bir yakınının bağımlılığı nedeniyle destek ve yönlendirme arayan aile üyeleri

NHS'e göre ilk adım olarak aile hekimine başvurulabilir; hekim sorunları sizinle konuşur ve tedaviye ulaşmanıza yardımcı olur. NHS, aile hekimiyle konuşmak istemeyen kişilerin doğrudan yerel bağımlılık tedavi hizmetlerine de başvurabileceğini belirtir.

Bir yakınınız için başvuruyorsanız

Bağımlılık yalnızca kullanan kişiyi değil, ailesini ve yakınlarını da etkiler. Yakınınızın tedaviye başvurması için onu suçlamadan, sakin bir zamanda konuşmayı deneyebilirsiniz. Gözlemlerinizi somut örneklerle ve endişenizi dile getirerek paylaşın; aile hekimine birlikte gitmeyi önerin. Yakınınız hazır olmasa bile siz de kendi ruh sağlığınız için destek almayı ihmal etmeyin.

Adım 1: Değerlendirme

NIDA'ya göre sağlık profesyonelleri değerlendirmede tarama araçlarından yararlanır. NHS'e göre ilk görüşmede şunlar sorulur:

• Madde ya da alkol kullanımınızın türü, miktarı ve süresi
• İş, aile ve barınma koşullarınız
• Bedensel ve ruhsal sağlık durumunuz

NHS'e göre idrar ya da tükürük örneği istenebilir. NIAAA'ya göre alkol kullanım bozukluğu değerlendirmesinde son bir yıl içindeki kontrol kaybı, aşırı istek, tolerans ve yoksunluk gibi durumları sorgulayan sorular kullanılır.

Değerlendirmeye nasıl hazırlanılır?

İlk görüşmeyi kolaylaştırmak için şunları önceden not edebilirsiniz:

• Hangi maddeyi ya da alkolü, ne sıklıkla ve ne miktarda kullandığınız
• Daha önce bırakmayı deneyip denemediğiniz, o sırada neler yaşadığınız
• Kullandığınız ilaçlar ve bilinen hastalıklarınız
• Uyku, ruh hâli ve kaygıyla ilgili yakınmalarınız
• Size destek olabilecek kişiler

Açık ve dürüst yanıtlar, size en uygun planın hazırlanmasına yardımcı olur; değerlendirmenin amacı yargılamak değil, ihtiyaçlarınızı anlamaktır.

Değerlendirmenin önemli bir parçası da eşlik eden ruh sağlığı sorunlarının araştırılmasıdır. NIDA'ya göre depresyon ya da kaygı gibi sorunların bağımlılıkla aynı anda tedavi edilmesi, ayrı ayrı ele alınmasından genellikle daha iyidir. Bkz. Psikiyatrik değerlendirme

Adım 2: Yoksunluk yönetimi ve arındırma

Bazı maddelerde kullanımın azaltılması ya da bırakılması yoksunluk belirtilerine yol açar. NIDA'ya göre yoksunluk belirtileri ve aşırı isteğin yönetiminde ilaçlardan yararlanılabilir.

Alkolde özel dikkat: NHS, alkole bağımlı bir kişinin alkolü aniden bırakmasının çok tehlikeli olabileceği konusunda uyarır. NHS'e göre yoksunluk belirtileri genellikle son içkiden 6–12 saat sonra başlar ve kaygı, uykusuzluk, bulantı ve titremeden, ağır durumlarda halüsinasyon, bilinç bulanıklığı ve nöbetlere kadar uzanabilir. Bu nedenle arındırma süreci hekim gözetiminde ve kişinin durumuna uygun ortamda planlanır.

Opioidlerde: NHS'e göre opioid bağımlılığında, maddeyi tamamen bırakmak isteyenler için arındırma bir seçenektir; kullanımı sürdürülebilir biçimde azaltmak ve sağlığı korumak için yerine koyma (ikame) ilaçları da reçete edilebilir.

NIDA'ya göre bağımlılık uzun süreli tedavi gerektirebildiği için arındırma, sürecin yalnızca bir parçasıdır; ardından terapi ve izlemle devam edilir.

Adım 3: Konuşma terapileri

NIDA'nın sıraladığı davranışsal tedaviler şunlardır:

• Bilişsel davranışçı terapi (BDT): NIDA'ya göre kişinin stres yaratan duygu ve düşünceleri üzerinde kontrol kazanmasına yardımcı olur. NHS de BDT'nin düşünce ve duyguların davranışı nasıl etkilediği üzerinde çalıştığını belirtir. Bkz. Bilişsel davranışçı terapi
• Motivasyonu artırmaya yönelik terapi: NIDA'ya göre kısa süreli bir yaklaşımdır; kişinin değişime yönelik isteğini güçlendirmeyi amaçlar.
• Ödüllendirme temelli yaklaşım (olumsal yönetim): NIDA'ya göre maddeden uzak kalma gibi hedeflere ulaşıldığında küçük ödüller verilir.
• Destek gruplarına katılımı kolaylaştıran yaklaşımlar: NIDA'ya göre karşılıklı destek gruplarına katılımı teşvik etmek için tasarlanmıştır.

Aile katılımı da süreci destekleyebilir. Bkz. Aile ve çift terapisi ve Psikoterapi

Adım 4: İlaç tedavisi

NIDA'ya göre opioid ve alkol kullanım bozuklukları ile tütün bağımlılığında kullanılabilen ilaçlar vardır; uyarıcılar ve esrar için ise onaylı ilaç geliştirme çalışmaları sürmektedir. NIAAA da alkol kullanım bozukluğunda kullanılabilen onaylı ilaçlar bulunduğunu belirtir. Hangi ilacın, ne süreyle kullanılacağına hekim karar verir; bu ilaçlar hekim gözetimi olmadan kullanılmamalıdır.

Adım 5: Uzun süreli izlem ve destek

NIDA'ya göre bağımlılık uzun süreli ya da birden fazla tedavi dönemi gerektirebilir. İzlem; düzenli kontrol görüşmelerini, gerektiğinde tedavi planının güncellenmesini ve karşılıklı destek gruplarını içerebilir. NHS'e göre tedavi süreci boyunca size destek olacak bir sağlık çalışanı (vaka sorumlusu) belirlenir ve bölgenizdeki destek grupları hakkında bilgi verilir. NIAAA'ya göre karşılıklı destek grupları düşük maliyetle ya da ücretsiz destek sağlayabilir.

NHS ayrıca zarar azaltma uygulamalarının, örneğin hepatit ve HIV gibi enfeksiyonlar için test ve tedavinin, tedavinin bir parçası olabileceğini belirtir.

Tedavi nerede yapılır?

NIDA ve NHS'e göre bağımlılık tedavisi farklı ortamlarda sunulabilir:

• Ayaktan tedavi: Kişi evinde yaşamaya devam ederken düzenli görüşmelere gelir.
• Yoğun ayaktan tedavi: Daha sık ve uzun görüşmelerle yürütülür.
• Hastanede yatarak tedavi: Özellikle ağır yoksunluk riski ya da eşlik eden ciddi sağlık sorunları olduğunda.
• Yatılı rehabilitasyon programları: Daha yoğun destek gereken durumlarda.

Hangi ortamın uygun olduğuna; kullanılan madde, yoksunluk riski, bedensel ve ruhsal sağlık durumu ve sosyal destek değerlendirilerek karar verilir.

Tedavi ekibinde kimler yer alır?

Bağımlılık tedavisi çoğu zaman bir ekip çalışmasıdır. Ekipte psikiyatri hekimleri, aile hekimleri, psikologlar, hemşireler ve sosyal hizmet uzmanları yer alabilir. Bedensel sorunlar varsa iç hastalıkları ya da enfeksiyon hastalıkları gibi branşlardan da destek alınır. NHS'e göre süreç boyunca size eşlik eden bir sorumlu sağlık çalışanının bulunması, tedavinin parçalarını bir arada yürütmeyi kolaylaştırır.

Nüks (yeniden kullanım) ne anlama gelir?

NIDA'ya göre bir süre maddeden uzak kaldıktan sonra yeniden kullanmaya başlamak çoğu zaman tedavi ve iyileşme sürecinin bir parçasıdır. NIAAA da alkol kullanım bozukluğu olan birçok kişinin iyileştiğini, ancak geri dönüşlerin yaşanabildiğini belirtir. Bir geri dönüş, tedavinin başarısız olduğu anlamına gelmez; tedavi ekibiyle hemen iletişime geçmek ve planı gözden geçirmek gerekir.