Kronik yara (iyileşmeyen yara) nedir? Nedenleri ve tedavisi

Kronik yara nedir?

Küçük kesik ve sıyrıklar çoğu zaman kendiliğinden kapanır. Yara iyileşmesi ise dokuya yeterli kan, oksijen ve besin ulaşmasına, enfeksiyon olmamasına ve yaranın üzerinde süren bir baskı bulunmamasına bağlıdır. Bu koşullardan biri bozulduğunda yara uzun süre açık kalabilir; MedlinePlus, diyabete bağlı ayak yaralarının iyileşmesinin haftalar, hatta birkaç ay sürebileceğini belirtir.

NHS, bacakta 2 haftadan uzun sürede iyileşmeyen uzun süreli yaraları bacak ülseri olarak tanımlar ve bu yaraların çoğunlukla diz ile ayak bileği arasında geliştiğini belirtir. Halk arasında "kapanmayan yara" ya da "iyileşmeyen yara" olarak bilinen durumların önemli bir kısmı bu gruba girer.

Kronik yaraların başlıca türleri

Venöz bacak ülseri

NHS'e göre bacak ülserlerinin %60'tan fazlası venöz ülserlerdir. MedlinePlus'a göre bacak toplardamarları kanı kalbe yeterince geri gönderemediğinde kan bacakta göllenir ve toplardamarlardaki basınç artar. Bu durum dokulara giden oksijen ve besinleri azaltır; hücreler zarar görür ve yara gelişir. MedlinePlus'a göre venöz ülserler çoğunlukla bacakta, ayak bileğinin hemen üstünde görülür.

NHS'e göre venöz ülserler, yüksek toplardamar basıncı nedeniyle zayıflamış deride küçük bir yaralanmadan sonra gelişir. Risk etkenleri şunlardır:

• Daha önce bacakta derin ven trombozu (pıhtı) geçirmiş olmak. Bkz. Derin ven trombozu
• Kireçlenme, fazla kilo ya da felç gibi nedenlerle hareket kısıtlılığı
• Yakın zamanda bacak ameliyatı geçirmiş olmak
• Varisler. Bkz. Varis nedir?

NHS'e göre venöz ülserlerde ağrı, kaşıntı ve şişlik görülür; yaranın çevresindeki deri renk değiştirebilir ya da sertleşebilir ve yaradan kötü kokulu akıntı gelebilir. NHS, Birleşik Krallık'ta venöz bacak ülserinin yaklaşık her 500 kişiden birini etkilediğini ve yaşla birlikte belirgin biçimde arttığını; 80 yaş üstünde yaklaşık her 50 kişiden birinde görüldüğünü belirtir.

Diyabetik ayak yarası

MedlinePlus'a göre diyabet ayaklardaki sinirlere ve kan damarlarına zarar verebilir. Sinir hasarı ayaklarda uyuşukluk ve his azalmasına yol açtığı için küçük yaralanmalar fark edilmeyebilir; yaralar da iyi iyileşmeyebilir. MedlinePlus'a göre ayak ülserleri diyabetli kişilerde hastanede yatışın sık nedenlerindendir; his azaldığı için bu yaralar çoğu zaman ağrı yapmaz, bu yüzden fark edilmeden ilerleyebilir. Ayak ülserlerinin bir nedeni de ayağın tek bir bölgesine binen aşırı basınçtır. Bkz. Tip 2 diyabet nedir?

Bası yarası

MSD Manual'a göre özellikle kemik çıkıntılarının üzerindeki deride süren baskı, kan akışını azaltarak ya da keserek deri ve alttaki dokularda hasara yol açar. Yatağa ya da tekerlekli sandalyeye bağımlı kişilerde sık görülür. Bkz. Bası yarası (yatak yarası)

Diğer nedenler

NHS, bacak ülserlerinin atardamar dolaşımının bozulmasına (arteriyel ülser), diyabete, romatoid artrit ve lupus gibi süregen iltihaplı hastalıklarla ilişkili damar iltihabına (vaskülitik ülser), yaralanmalara ve bacak derisindeki bir tümöre bağlı olarak da gelişebileceğini belirtir. NHS'e göre atardamar hastalığına ya da diyabete bağlı yaraların çoğu bacaktan çok ayakta görülür. Bu nedenle uzun süre iyileşmeyen ya da görünümü değişen yaraların nedeni hekim tarafından araştırılmalıdır.

Yara iyileşmesini geciktiren etkenler

Kaynaklarda öne çıkan, yara iyileşmesini zorlaştıran durumlar şunlardır:

• Dolaşım bozuklukları: Toplardamar yetmezliği ve atardamar hastalığı
• Diyabet: MedlinePlus'a göre kan şekerinin iyi kontrol edilmesi yaranın daha hızlı iyileşmesine ve vücudun enfeksiyonlarla savaşmasına yardım eder.
• Süren baskı: MedlinePlus, diyabetik ayak yarası üzerine birkaç dakika bile baskı uygulanmasının iyileşmeyi geri döndürebileceğini belirtir.
• Sigara: NHS ve MedlinePlus sigarayı bırakmayı öneriler arasında sayar. Bkz. Sigarayı bırakmak için adımlar
• Yetersiz beslenme ve hareketsizlik
• Fazla kilo
• Enfeksiyon

Tanı nasıl konur?

NHS'e göre venöz bacak ülserinde tanı büyük ölçüde belirtilere ve bacağın muayenesine dayanır; gerekirse ek tetkikler yapılır. Hekim ayak bileklerinde şişlik ya da deride renk değişikliği ve sertleşme olup olmadığını sorar; diyabet, derin ven trombozu, o bacakta geçirilmiş yaralanma ya da ameliyat ve daha önceki bacak ülserleri gibi olası nedenleri araştırır. Bacak hem ayakta hem yatarken muayene edilir ve atardamarların çalıştığından emin olmak için ayak bileğindeki nabızlar yoklanır.

NHS'e göre periferik arter hastalığını dışlamak için ayak bileğindeki atardamar basıncının koldaki basınçla karşılaştırıldığı Doppler testi yapılır. Bu test önemlidir, çünkü ayak bileğindeki atardamar basınçları düşükse basınçlı (kompresyon) tedavi uygulamak güvenli değildir. Bkz. Doppler ultrason nedir? Tanıdan emin olunamazsa ya da atardamar hastalığından şüphelenilirse damar uzmanına; yaranın diyabet ya da romatoid artrite bağlı olduğu düşünülürse diyabetik yara kliniğine ya da romatoloji uzmanına yönlendirme yapılabilir.

MedlinePlus'a göre diyabeti olan kişilerde ayakta his, monofilaman adı verilen bir araçla, ayak nabızlarıyla birlikte kontrol edilmelidir. MSD Manual'a göre bası yarası tanısı muayeneyle konur; yara evrelendirilir, beslenme durumu değerlendirilir, gerektiğinde kan testleri ve kemik enfeksiyonundan şüphelenilirse manyetik rezonans (MR) görüntüleme yapılır.

Kronik yara nasıl tedavi edilir?

Tedavinin iki temel ayağı vardır: yaranın kendisine yönelik bakım ve yaranın oluşmasına yol açan nedenin düzeltilmesi.

Yara bakımı

• Temizlik ve pansuman: NHS'e göre venöz ülserlerin tedavisinde yaranın temizlenmesi ve uygun pansumanla kapatılması temel adımdır. MedlinePlus, yaranın temiz ve kapalı tutulmasını, pansumanın önerilen sıklıkta değiştirilmesini ve yaranın çevresindeki derinin nemlendirilmesini önerir.
• Ölü dokunun temizlenmesi (debridman): MedlinePlus'a göre diyabetik ayak yaralarında hekim ölü dokuyu özel aletlerle, yıkayarak ya da enzimli ürünlerle temizleyebilir.
• Enfeksiyon tedavisi: NHS, antibiyotiklerin enfeksiyonu tedavi ettiğini ancak yaranın iyileşmesini tek başına hızlandırmadığını belirtir.

Nedene yönelik tedavi

• Venöz ülserde basınçlı tedavi: NHS'e göre kan akışını iyileştirmek için basınçlı bandajlar ya da çoraplar kullanılır ve uygun basınçlı tedaviyle çoğu venöz ülser 6 ay içinde iyileşir. MedlinePlus, basınçlı çorapların kan göllenmesini önlediğini, şişliği ve ağrıyı azalttığını ve iyileşmeye yardımcı olduğunu belirtir. Ayrıca ayakların sık sık kalp seviyesinin üzerine kaldırılması önerilir. Basınçlı çorap ya da bandaja kendi başınıza değil, hekim değerlendirmesinden sonra ve önerilen şekilde başlayın.
• Diyabetik ayakta basıncın azaltılması: MedlinePlus'a göre yara üzerindeki yükü azaltmak için özel ayakkabılar, ateller, alçılar, tekerlekli sandalye ya da koltuk değnekleri kullanılabilir. Kan şekerinin iyi kontrol edilmesi de iyileşmeyi destekler. MedlinePlus, bazı durumlarda hiperbarik oksijen tedavisinin de seçenekler arasında olduğunu belirtir.
• Bası yarasında baskının kaldırılması: MSD Manual'a göre düzenli pozisyon değiştirme ve destek yüzeyleri tedavinin temelidir.
• Cerrahi: MSD Manual'a göre derin ya da geniş bası yaralarının kapatılması için deri yaması ya da flep gibi cerrahi işlemler gerekebilir. MedlinePlus'a göre iyi iyileşmeyen venöz ülserlerde toplardamarlardaki kan akışını düzeltmeye yönelik girişimler ya da ameliyat önerilebilir. Bkz. Varis tedavi yöntemleri

Evde neler yapılabilir?

MedlinePlus ve NHS'in önerileri şöyle özetlenebilir:

• Pansumanı ve yaranın çevresindeki deriyi kuru tutun; pansumanı ekibinizin önerdiği sıklıkta değiştirin.
• Venöz ülseriniz varsa basınçlı çorap ya da bandajı her gün önerildiği şekilde kullanın ve dinlenirken bacaklarınızı yastıkla kalp seviyesinin üzerine kaldırın.
• Her gün yürüyün ve hareket edin; MedlinePlus'a göre hareket kan akışını iyileştirir.
• Sağlıklı beslenin, yeterince uyuyun ve sağlıklı kiloyu korumaya çalışın.
• Diyabetiniz varsa ayaklarınızı her gün kontrol edin; çıplak ayakla yürümeyin ve MedlinePlus'ın önerdiği gibi plastik yerine kanvas, deri ya da süet ayakkabılar tercih edin.
• Sigarayı bırakın; kan basıncınızı ve kolesterolünüzü kontrol altında tutun.

NHS'e göre venöz ülserler, altta yatan neden ele alınmazsa sık tekrarlar. Yara iyileştikten sonra da basınçlı çorap kullanmak, kilo vermek, egzersiz yapmak, bacakları yükseltmek ve sigarayı bırakmak yeni yaraların önlenmesine yardım eder.