Varis nedir? Belirtileri, nedenleri ve tedavi seçenekleri

Varis nedir?

Kalp, kanı atardamarlar aracılığıyla vücuda pompalar; toplardamarlar ise kanı kalbe geri taşır. Bacaklardan kalbe dönen kan, yer çekimine karşı yukarı doğru ilerlemek zorundadır. Bunu sağlamak için toplardamarların içinde, kanın yalnızca kalbe doğru akmasına izin veren tek yönlü kapakçıklar bulunur. Yürürken kasılan baldır kasları da bir pompa gibi çalışarak kanın yukarı itilmesine yardımcı olur.

Kapakçıklar zayıfladığında veya hasar gördüğünde, kan geriye doğru kaçar ve bacak damarlarında birikir. Bu birikme damar duvarına baskı yapar; damarlar zamanla genişler, uzar ve kıvrılır. Sonuçta deri altında mavi-mor renkli, kabarık ve kıvrımlı damarlar görünür hâle gelir. Buna varis denir.

Varis ve kılcal damar genişlemesi

Deri yüzeyine çok yakın, ince, kırmızı veya mor renkli, örümcek ağı görünümündeki damarlara "kılcal damar genişlemesi" (örümcek damar) denir. Bunlar genellikle belirti vermez ve çoğunlukla estetik bir sorundur. Varisler ise daha büyük, şişkin ve kıvrımlı damarlardır ve belirtilere yol açabilir. İki durum aynı kişide birlikte görülebilir.

Varis belirtileri nelerdir?

Bazı kişilerde varisler yalnızca görünüm değişikliğine yol açarken, bazılarında rahatsız edici belirtiler ortaya çıkar:

• Bacaklarda ağırlık, yorgunluk ve dolgunluk hissi
• Bacaklarda ağrı veya sızı
• Ayak bileklerinde ve bacaklarda şişlik, özellikle akşamları
• Damarların üzerinde veya çevresinde kaşıntı
• Gece kas krampları
• Bacaklarda huzursuzluk hissi
• Ayak bileği çevresinde deride renk değişikliği, kuruluk ve pullanma

NHS'e göre belirtiler genellikle uzun süre ayakta durduktan sonra kötüleşir ve bacakları yukarı kaldırınca hafifler. Sıcak havalarda da belirtiler artabilir.

Varis neden olur? Risk faktörleri

Varis, damar kapakçıklarının yetersiz çalışmasıyla ortaya çıkar. Bu duruma yatkınlığı artıran başlıca etkenler şunlardır:

• Kadın olmak: Hormonal etkiler nedeniyle kadınlarda daha sık görülür.
• İleri yaş: Yaşla birlikte damar duvarları ve kapakçıklar zayıflar.
• Aile öyküsü: Ailesinde varis olan kişilerde risk daha yüksektir.
• Gebelik: Kan hacminin artması, hormonal değişiklikler ve büyüyen rahmin baskısı nedeniyle gebelikte varisler ortaya çıkabilir veya belirginleşebilir. Bazıları doğumdan sonra geriler.
• Fazla kilo: Bacak damarlarına binen basıncı artırır.
• Uzun süre ayakta durmak veya oturmak: Kanın bacaklarda göllenmesini kolaylaştırır.
• Hareketsizlik: Baldır kas pompasının yeterince çalışmamasına yol açar.
• Daha önce derin ven trombozu geçirmiş olmak: Pıhtı damar kapakçıklarına zarar verebilir.

Varis nasıl teşhis edilir?

Varis çoğu zaman ayakta yapılan bir muayeneyle tanınır. Hekim bacaklarınızı inceler, şikâyetlerinizi ve risk faktörlerinizi sorar. Tedavi düşünülüyorsa veya belirtiler belirginse, toplardamarlardaki kan akışını ve kapakçıkların çalışmasını değerlendirmek için venöz Doppler ultrasonu yapılır. Bu inceleme, hangi damarlarda geri kaçış olduğunu ve derin toplardamarlarda pıhtı bulunup bulunmadığını gösterir.

Varis nasıl tedavi edilir?

Belirti vermeyen ve yalnızca görünümle ilgili olan varisler her zaman tedavi gerektirmez. Tedavi; belirtilere, varislerin yaygınlığına, komplikasyon olup olmadığına ve kişinin beklentilerine göre planlanır.

Yaşam tarzı önlemleri

Tüm varislerde belirtileri hafifletmek ve ilerlemeyi yavaşlatmak için önerilir:

• Düzenli yürüyüş ve egzersiz yaparak baldır kas pompasını çalıştırmak
• Sağlıklı kiloyu korumak
• Dinlenirken bacakları kalp seviyesinin üzerine kaldırmak
• Uzun süre ayakta kalmaktan veya oturmaktan kaçınmak; ara ara hareket etmek
• Otururken bacak bacak üstüne atmamak
• Bol giysiler giymek
• Bacak cildini nemlendirmek ve yaralanmalardan korumak
• Sigarayı bırakmak

Varis çorabı (kompresyon çorabı)

Bacakları dışarıdan sıkıştırarak kan dolaşımını destekleyen özel çoraplardır. Ağrı, şişlik ve ağırlık hissini azaltabilir. Çorabın türü ve basınç düzeyi hekim tarafından belirlenmelidir; özellikle bacak atardamarlarında dolaşım sorunu olan kişilerde uygun olmayabilir.

Tıbbi tedaviler

Belirtilere yol açan, deride değişiklik yapan veya komplikasyon gelişen varislerde şu yöntemler kullanılabilir:

• Damar içi ısıyla kapatma (endotermal ablasyon): İnce bir kateterle damarın içine girilir; radyofrekans ya da lazer enerjisiyle damar içeriden kapatılır. Kan, sağlıklı damarlar üzerinden kalbe dönmeye devam eder.
• Köpük skleroterapi: Damar içine köpük hâlinde bir ilaç enjekte edilerek damarın büzüşüp kapanması sağlanır. Küçük ve orta boy varislerde ve kılcal damarlarda da kullanılabilir.
• Cerrahi (bağlama ve çıkarma): Sorunlu damarın küçük kesilerle bağlanıp çıkarılmasıdır; genellikle anestezi altında yapılır.

Hangi yöntemin uygun olduğuna Doppler ultrason bulgularına göre kalp ve damar cerrahisi uzmanı karar verir. Tedaviden sonra da yaşam tarzı önlemlerinin sürdürülmesi, yeni varislerin oluşmasını azaltmaya yardımcı olur.

İş yerinde ve seyahatte bacaklarınızı korumak

Gün boyu ayakta çalışan ya da uzun saatler masa başında oturan kişilerde bacaklarda ağırlık ve şişlik daha belirgin olabilir. Ayakta çalışıyorsanız ağırlığınızı sık sık bir bacaktan diğerine aktarmak, parmak ucunda yükselip inmek ve molalarda kısa yürüyüşler yapmak baldır kas pompasını çalıştırır. Masa başında çalışıyorsanız her saat kalkıp birkaç dakika yürümek, otururken ayak bileklerinizi çevirmek ve ayaklarınızı yukarı aşağı hareket ettirmek dolaşımı destekler. Uzun otobüs, araba veya uçak yolculuklarında bol su içmek, fırsat buldukça ayağa kalkıp yürümek ve oturduğunuz yerde bacak egzersizleri yapmak hem varis belirtilerini hem de pıhtı riskini azaltmaya yardımcı olur. Hekiminiz önerdiyse bu durumlarda varis çorabı kullanmak da faydalı olabilir.

Varisin olası komplikasyonları

Varisler çoğu zaman tehlikeli değildir; ancak bazı durumlarda şu sorunlar gelişebilir:

• Kanama: Deriye yakın bir varis, küçük bir darbeyle bile kanayabilir.
• Varis egzaması: Ayak bileği çevresinde kaşıntılı, kuru, pullu ve renk değiştiren deri
• Bacak ülseri: Genellikle ayak bileği çevresinde ortaya çıkan, geç iyileşen yaralar
• Yüzeyel ven trombozu (yüzeyel tromboflebit): Varis içinde pıhtı oluşması; damar üzerinde kızarıklık, sertlik ve ağrıya yol açar.
• Derin ven trombozu: Bacağın derin damarlarında pıhtı oluşmasıdır ve pıhtı akciğere giderek ciddi bir duruma yol açabilir.

Varis hakkında doğru bilinen yanlışlar

Varis çok yaygın olduğu için hakkında pek çok yanlış inanış dolaşır. Örneğin bacak bacak üstüne atmanın tek başına varise yol açtığı düşünülür; oysa varisin temel nedeni damar kapakçıklarının yetersizliğidir, bu alışkanlık ise yalnızca belirtileri artırabilir. Varis kremlerinin damarları "erittiği" ya da tamamen yok ettiği iddiaları da gerçeği yansıtmaz; bu ürünler en fazla cildi nemlendirerek geçici rahatlama sağlayabilir. Bir başka yaygın kanı, varisin yalnızca estetik bir sorun olduğu yönündedir. Pek çok varis zararsız seyretse de deride renk değişikliği, egzama ve yara gibi bulgular gelişmişse değerlendirme gerekir. Son olarak, tedavi edilen varislerin hiç tekrarlamayacağı düşüncesi de doğru değildir; yatkınlık sürdüğü için yeni varisler oluşabilir ve yaşam tarzı önlemleri bu nedenle önemini korur.