Kısaca
Derin ven trombozu (DVT), vücudun derinlerindeki bir toplardamarda, çoğunlukla da baldır veya uyluktaki toplardamarlarda kan pıhtısı oluşmasıdır. Tipik olarak tek bacakta zonklayıcı ağrı, şişlik, sıcaklık ve kızarıklık ya da koyulaşmış cilt rengiyle kendini gösterir; ancak bazı kişilerde hiç belirti vermez. DVT'nin en önemli tehlikesi, pıhtının kopup akciğerlere giderek pulmoner emboli adı verilen hayatı tehdit eden bir duruma yol açabilmesidir. DVT şüphesinde aynı gün tıbbi değerlendirme gerekir; bacak belirtilerine nefes darlığı ya da göğüs ağrısı eşlik ediyorsa hemen 112 aranmalıdır.
Derin ven trombozu nedir?
Toplardamarlar (venler), vücuttan kirli kanı kalbe geri taşıyan damarlardır. Bacaklarda deri altına yakın yüzeyel toplardamarlar ve kasların arasında yer alan derin toplardamarlar bulunur. Derin ven trombozu, bu derin toplardamarlardan birinde pıhtı oluşmasıdır.
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), DVT'nin en sık alt bacakta, uylukta veya leğen bölgesinde görüldüğünü, daha seyrek olarak kolda da oluşabileceğini belirtir. DVT ve akciğere giden pıhtı (pulmoner emboli) birlikte "venöz tromboembolizm" olarak adlandırılır. CDC bu durumu yeterince tanınmayan ama büyük ölçüde önlenebilir bir sağlık sorunu olarak tanımlar.
Pıhtı oluşumunda üç etken rol oynar: toplardamar duvarının hasar görmesi, kan akışının yavaşlaması (örneğin uzun süre hareketsiz kalma) ve kanın pıhtılaşma eğiliminin artması.
Derin ven trombozu belirtileri nelerdir?
NHS'nin tarif ettiği tipik belirtiler şunlardır:
- Tek bacakta (nadiren iki bacakta) zonklayıcı ağrı; çoğunlukla baldırda veya uylukta, yürürken ya da ayağa kalkarken artabilir
- Tek bacakta (nadiren iki bacakta) şişlik
- Ağrılı bölgenin çevresinde kızarık, morumsu ya da koyulaşmış cilt; koyu tenli kişilerde kızarıklık daha zor fark edilebilir
- Dokunulduğunda sıcak ve hassas bölge
- Belirginleşmiş, şişmiş toplardamarlar
- Nadiren, leğen bölgesindeki pıhtılarda karın altında ağrı
CDC'ye göre DVT'li kişilerin yaklaşık yarısında hiç belirti olmaz. Bu nedenle risk etkenleri olan kişilerin ve yakınlarının uyarı işaretlerini bilmesi önemlidir.
Bacak şişliğinin DVT dışındaki nedenleri için Bacaklarda şişlik (ödem) neden olur? yazısına bakabilirsiniz.
Pulmoner emboli: akciğere pıhtı atmasının belirtileri
Bacaktaki pıhtının bir parçası koparak kan dolaşımıyla akciğere ulaşırsa akciğer atardamarlarını tıkayabilir. Bu duruma pulmoner emboli denir ve acil tedavi gerektirir. CDC'nin saydığı belirtiler şunlardır:
- Nefes almada güçlük, ani nefes darlığı
- Hızlı ya da düzensiz kalp atışı
- Derin nefes alınca veya öksürünce artan göğüs ağrısı ya da rahatsızlık
- Öksürük ya da kanlı balgam
- Belirgin tansiyon düşüklüğü, baş dönmesi veya bayılma
Bu belirtilerden biri, özellikle bacakta DVT belirtileriyle birlikte ya da risk etkeni taşıyan bir kişide ortaya çıkarsa beklemeden 112 aranmalıdır.
Kimlerde risk daha yüksektir?
NHS'nin saydığı başlıca risk etkenleri şunlardır:
- 60 yaşın üzerinde olmak
- Fazla kilo ve sigara kullanımı
- Daha önce DVT geçirmiş olmak
- Hormon içeren doğum kontrol yöntemleri veya hormon tedavisi kullanmak
- Kanser, kalp yetmezliği ya da varis
- Gebelik veya doğumdan sonraki ilk 6 hafta
- Ameliyat, yaralanma ya da hastalık nedeniyle hareketsiz kalmak
- 4 saatten uzun uçak, otobüs veya araba yolculukları
- Sıvı kaybı (dehidratasyon)
MedlinePlus, uzun süre hareketsiz oturmanın DVT olasılığını artırdığını, bazı ilaçların ve kalıtsal pıhtılaşma bozukluklarının (trombofili) da riski yükseltebileceğini belirtir. Birden fazla risk etkeni bir arada olduğunda risk daha da artar.
Bu konuda
Derin ven trombozu (DVT) konusunda bir hekime danışın
Konu sayfasında ilgili branşları, tetkikleri ve bu alanda profili bulunan doktorları bir arada görebilirsiniz. Bu yazı muayenenin yerine geçmez.
Derin ven trombozu nasıl teşhis edilir?
DVT yalnızca belirtilere bakılarak doğrulanamaz; çünkü bacakta ağrı ve şişlik kas zorlanması, enfeksiyon ya da toplardamar yetmezliği gibi başka nedenlerle de oluşabilir. Hekim muayene sonrasında şu tetkikleri isteyebilir:
- Doppler ultrason: Toplardamarlardaki kan akışını ve pıhtıyı gösteren, en sık kullanılan tetkiktir. NHS, DVT tanısının genellikle ultrasonla konduğunu belirtir.
- D-dimer kan testi: Vücutta pıhtı yıkımıyla ilişkili bir maddeyi ölçer. Sonuç tek başına tanı koydurmaz; hekim muayene bulguları ve ultrasonla birlikte yorumlar.
- Venografi: Toplardamara kontrast madde verilerek çekilen görüntülerdir; günümüzde daha seyrek kullanılır.
Doppler ultrason hakkında genel bilgi için Doppler ultrason nedir? yazısına bakabilirsiniz.
Derin ven trombozu nasıl tedavi edilir?
Tedavinin amacı pıhtının büyümesini ve akciğere gitmesini önlemek, yeni pıhtı oluşumunu engellemek ve uzun dönem sorunları azaltmaktır.
- Kan sulandırıcı (antikoagülan) ilaçlar: Tedavinin temelini oluşturur. NHS, bu ilaçların genellikle en az 3 ay kullanıldığını ve gebelikte enjeksiyon şeklindeki ilaçların tercih edildiğini belirtir. İlacın türü, süresi ve izlemi hekim tarafından belirlenir; kanama riski taşıdıkları için kendiliğinden bırakılmamalı ve doz değiştirilmemelidir.
- Pıhtı eritici tedaviler: MedlinePlus, bazı ağır durumlarda pıhtıyı çözmeye yönelik, kateterle uygulanan tedavilerin kullanılabileceğini belirtir.
- Toplardamar filtresi: Bazı özel durumlarda, pıhtının akciğere ulaşmasını önlemek amacıyla karındaki ana toplardamara (alt ana toplardamar) filtre yerleştirilebilir.
- Kompresyon çorabı ve bacağı yükseltme: Şişlik ve ağrının azaltılmasına yardımcı olabilir. Çorap kullanımı hekimin önerisiyle yapılmalıdır.
MedlinePlus, DVT'nin uzun dönemde bacakta süregen ağrı, şişlik ve cilt değişiklikleriyle seyreden "post-trombotik sendrom" adlı bir soruna da yol açabileceğini belirtir. Tedaviye uyum ve kontrollerin aksatılmaması bu açıdan da önemlidir.
Derin ven trombozundan korunma
NHS, CDC ve MedlinePlus'ın önerileri şöyle özetlenebilir:
- Hareketli kalın. Ameliyat ya da hastalık sonrasında hekiminizin izin verdiği ölçüde erken dönemde hareket etmeye başlayın.
- Uzun yolculuklarda mola verin. CDC, 4 saatten uzun oturmalarda her 1–2 saatte bir kalkıp yürümeyi ve otururken bacak egzersizleri yapmayı önerir: topukları ve ayak parmaklarını sırayla kaldırıp indirmek, baldır kaslarını kasıp gevşetmek gibi.
- Yeterli sıvı alın ve uzun yolculuklarda bol giysiler giyin.
- Sağlıklı kiloyu koruyun ve sigarayı bırakın.
- Risk durumunuzu hekiminizle konuşun. Ameliyat öncesinde, gebelikte, hormon içeren ilaç başlarken ya da daha önce pıhtı geçirdiyseniz hekiminiz gerekirse kompresyon çorabı veya koruyucu ilaç önerebilir.
Hastanede yatarken ve ameliyattan sonra
Ameliyat, ciddi bir hastalık ya da yaralanma nedeniyle hastanede yatmak DVT riskini belirgin şekilde artırır. CDC, yatağa bağlı kalınan dönemden sonra mümkün olan en kısa sürede hareket etmeye başlamayı ve risk taşıyan kişilerde hekimin önerisiyle kompresyon çorabı ya da pıhtı önleyici ilaç kullanılabileceğini belirtir. Hastaneden taburcu olurken size pıhtı önleyici bir ilaç ya da çorap önerildiyse kullanım süresini ve hangi belirtilerde başvurmanız gerektiğini sağlık ekibine sormanız önemlidir. Evde de yatakta ayak bileklerinizi hareket ettirmek ve hekiminizin izin verdiği ölçüde kısa yürüyüşler yapmak dolaşımı destekler.
Uzun yolculuklara özgü pratik öneriler için Uzun uçuşlarda sağlık yazısına bakabilirsiniz.
Hangi doktora gidilir?
DVT şüphesi acil değerlendirme gerektirdiği için gecikmeden bir acil servise ya da aynı gün muayene olabileceğiniz bir sağlık kuruluşuna başvurmanız gerekir. Tanı sonrasında tedavi ve izlem genellikle kalp ve damar cerrahisi, iç hastalıkları veya hematoloji uzmanları tarafından yürütülür. Tekrarlayan ya da açıklanamayan pıhtılarda kalıtsal pıhtılaşma bozuklukları açısından hematoloji değerlendirmesi istenebilir. Konuyla ilgili doktorları derin ven trombozu sayfasından inceleyebilirsiniz.
Ne zaman doktora başvurmalı?
NHS'nin önerisine göre şu durumlarda aynı gün içinde tıbbi değerlendirme gerekir:
- Tek bacakta açıklanamayan ağrı ve şişlik
- Bacakta sıcaklık, kızarıklık ya da cilt renginde koyulaşma
- Risk etkenleriniz varken (yakın zamanda ameliyat, gebelik, uzun yolculuk) bacakta ağrı ya da şişlik
Kan sulandırıcı kullanıyorsanız idrarda veya dışkıda kan, durmayan burun ya da diş eti kanaması, açıklanamayan morluklar gibi kanama belirtilerini hekiminize bildirin.
Şu belirtiler pulmoner emboliyi düşündürür ve acildir; beklemeden 112'yi arayın:
- Ani nefes darlığı
- Göğüs ağrısı, özellikle derin nefes alınca artan
- Kanlı öksürük
- Çarpıntı, baş dönmesi ya da bayılma
Acil durumlarda 112'yi arayın.112'yi ara
Sık sorulan sorular
Yanıtı görmek için soruya dokunun.
Bacakta pıhtı kendiliğinden geçer mi?
DVT kendiliğinden geçmesi beklenerek izlenmemelidir. Tedavi edilmeyen pıhtı büyüyebilir ya da kopup akciğere gidebilir. Şüphe durumunda aynı gün tıbbi değerlendirme gerekir.
DVT hangi tetkikle anlaşılır?
En sık kullanılan tetkik bacak toplardamarlarının Doppler ultrasonudur. Hekim gerekirse D-dimer kan testi de isteyebilir. Tanı, muayene ve tetkik sonuçları birlikte değerlendirilerek konur.
Uzun uçak yolculuğu herkes için risk mi?
Uzun süre hareketsiz kalmak herkes için riski bir miktar artırır; ancak risk daha önce pıhtı geçirmiş olanlarda, gebelerde, yakın zamanda ameliyat olanlarda ve kanser hastalarında daha yüksektir. Yolculuk boyunca sık sık hareket etmek ve sıvı almak önerilir; yüksek riskli kişiler yolculuk öncesinde hekimine danışmalıdır.
Kan sulandırıcıyı ne kadar süre kullanacağım?
NHS'ye göre tedavi genellikle en az 3 ay sürer. Tedavinin toplam süresini pıhtının nedeni, yeri ve kişisel risk etkenleriniz belirler; bu karar hekiminizle birlikte verilir.
Kolda da pıhtı olur mu?
Evet. CDC, DVT'nin en sık bacakta ve leğen bölgesinde görüldüğünü, ancak kolda da oluşabileceğini belirtir. Kolda açıklanamayan ağrı, şişlik, sıcaklık ve renk değişikliği fark ederseniz aynı gün değerlendirilmeniz gerekir.
Varisi olan herkeste pıhtı olur mu?
Hayır. Varis, NHS'nin saydığı risk etkenlerinden biridir ama varisi olan kişilerin çoğunda DVT gelişmez. Varisle ilgili bilgi için Varis nedir? yazısına bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgi amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurun.
Kaynaklar
Bu yazı hazırlanırken aşağıdaki kaynaklara başvuruldu.
İlgili konu sayfaları
DoktorPlus'ın arama, randevu ve destek alanları acil hizmetin yerine geçmez. Acil durumlarda 112 veya uygun acil sağlık hizmetine başvurun. Acil durum bilgisi
