Bası yarası (yatak yarası) nedir? Belirtileri, önleme ve bakım

Bası yarası nedir?

MSD Manual'a göre deri üzerindeki baskı, özellikle kemik çıkıntılarının üzerinde ya da arasında, o bölgeye giden kan akışını azaltır ya da keser. Kan akışı yeterince uzun süre engellendiğinde deri ve alttaki dokular hasar görür ve yara gelişir.

MSD Manual, baskının yanı sıra şu etkenlerin de bası yarası oluşumuna katkıda bulunduğunu belirtir:

• Kayma (yana doğru çekilme): Örneğin yatağın başı kaldırıldığında vücudun aşağı doğru kayması, deri ile alttaki dokuları birbirine göre gerer.
• Sürtünme: Derinin giysilere ya da yatak örtülerine sürtünmesi; tekrarlayan sürtünme derinin üst tabakalarını aşındırabilir. MSD Manual'a göre bu, örneğin kişi yatakta tekrar tekrar sürüklendiğinde olabilir.
• Nem: Ter, idrar ya da dışkıyla uzun süre ıslak kalan deri daha kolay hasar görür.

NHS'e göre bası yaraları en çok topuklar, dirsekler, kalçalar ve kuyruk sokumu gibi kemiklerin deriye yakın olduğu bölgelerde oluşur. MedlinePlus ayrıca ayak bilekleri, dizler, omurga, omuzlar, başın arkası ve kulakları da dikkat edilmesi gereken bölgeler arasında sayar.

Kimler risk altındadır?

NHS'e göre hareket etmekte güçlük çeken herkes risk altındadır. Risk özellikle şu kişilerde artar:

• Yatağa ya da tekerlekli sandalyeye bağımlı olanlar, uzun süre aynı pozisyonda kalanlar
• Daha önce bası yarası geçirmiş olanlar
• Ağır bir hastalık geçiren ya da yakın zamanda ameliyat olanlar
• Zayıf olanlar ya da yeterince beslenemeyenler
• Kan dolaşımı bozuk olanlar ya da derisi ince ve kırılgan olanlar
• Ağrı ve baskıyı hissedemeyenler; örneğin sinir hasarı olanlar

MSD Manual 65 yaş üstündeki kişileri, sinir hasarı olanları ve diyabet, yetersiz beslenme ya da atardamar hastalığı gibi yara iyileşmesini bozan durumları olanları da risk grupları arasında sayar. MedlinePlus, idrar ya da dışkı kaçırması olanların ve fazla kilolu ya da çok zayıf kişilerin de dikkatli olması gerektiğini belirtir. MSD Manual'a göre inme gibi normal hareket etmeyi engelleyen hastalıklar, ameliyat nedeniyle uzun süre yatakta kalmak, aşırı uykululuk ve demans gibi kişinin kendi rahatsızlığını ya da ağrısını fark etmesini azaltan durumlar da yaşlı erişkinlerde riski artırır. Felçli ya da bilinci kapalı kişiler de hem hareket edemedikleri hem de ağrıyı hissedemeyebildikleri için özellikle risk altındadır. Bkz. Demans nedir?

Erken belirtiler nelerdir?

NHS'e göre bası yarası çoğunlukla yavaş gelişir; ancak bazen birkaç saat içinde ortaya çıkabilir. Erken belirtiler şunlardır:

• Deride renk değişikliği: Açık tenli kişilerde kızarıklık, koyu tenli kişilerde mor ya da mavimsi bir renk görülebilir.
• Bu renk değişikliğinin, parmakla bastırıldığında solmaması
• Derinin dokununca sıcak, süngerimsi ya da sert hissedilmesi
• Bölgede ağrı ya da kaşıntı

MedlinePlus, risk altındaki kişilerin derisinin her gün, özellikle kemik çıkıntılarının bulunduğu bölgelerde, bu belirtiler açısından kontrol edilmesini önerir. Bu kontrolü kişinin kendisi ya da bakım veren yakını yapabilir. MedlinePlus'a göre kızarıklık koyu tenli kişilerde daha zor fark edilir; erken belirtiler görüldüğünde hekime haber verilmelidir.

Bası yarasının evreleri

MSD Manual, bası yaralarını derinliklerine göre evrelere ayırır:

• Evre 1: Deri bütündür, henüz açık bir yara yoktur. Açık tenli kişilerde deri kırmızı ya da pembedir; koyu tenli kişilerde renk değişikliği olmayabilir. Bölge çevresine göre daha sıcak, soğuk, sert, yumuşak ya da hassas olabilir.
• Evre 2: Derinin üst tabakası kaybolmuştur; yüzeysel bir yara ya da su kabarcığı görülür.
• Evre 3: Doku kaybı deri altındaki yağ tabakasına kadar uzanır.
• Evre 4: Hasar kas ve kemiğe kadar ilerlemiştir.
• Evrelendirilemeyen yara ve derin doku hasarı: Yaranın tabanı ölü dokuyla örtülü olduğu için derinliği değerlendirilemeyen yaralar ile deri sağlam görünse de altta derin hasarı düşündüren, koyu renkli ya da kan dolu kabarcıklı alanlar.

MSD Manual'a göre bası yaraları her zaman hafif evreden ağır evreye sırayla ilerlemez; bazen fark edilen ilk belirti evre 3 ya da 4 bir yara olabilir. En erken evredeki bası yaraları, baskı kaldırıldığında genellikle kendiliğinden iyileşir. Zamanında ve uygun tedavi edilen erken evre yaraların iyileşmesi yine de genellikle haftalar ile aylar sürer; ilerlemiş yaraların iyileşmesi daha uzun sürebilir.

Olası komplikasyonlar

MSD Manual'a göre bası yaraları özellikle ilerlemiş evrelerde ciddi sorunlara yol açabilir:

• Yara enfeksiyonu ve deri iltihabı (selülit): MSD Manual'a göre bakteriyel enfeksiyon en sık görülen komplikasyondur. Enfekte yara kötü kokabilir, yarada ya da çevresinde irin görülebilir, çevresi kızarıp ısınabilir, ağrı artabilir ve ateş olabilir.
• Kemik iltihabı (osteomiyelit): Derin yaralarda enfeksiyon alttaki kemiğe ulaşabilir.
• Enfeksiyonun kana yayılması (bakteriyemi): Ağır bazı durumlarda enfeksiyon kana geçerek ateş ya da titremeye yol açabilir. MSD Manual'a göre derin yaralarda enfeksiyon hayatı tehdit edebilir.

Bu nedenle bası yaralarında enfeksiyon belirtilerinin erken fark edilmesi önemlidir.

Bası yarası nasıl önlenir?

MSD Manual'a göre bası yaraları çoğu durumda hemşireler, bakım personeli ve aile üyeleri gibi tüm bakım verenlerin özenli dikkatiyle önlenebilir; bir bası yarasını tedavi etmek, önlemekten çok daha zordur. NHS, MSD Manual ve MedlinePlus'ın önerileri şöyle özetlenebilir:

Pozisyon değiştirme

• Yatakta: MedlinePlus'a göre yatakta yatan kişinin pozisyonu her 1–2 saatte bir değiştirilmelidir. MSD Manual da yatağa bağımlı kişilerin en az 2 saatte bir çevrilmesini önerir.
• Tekerlekli sandalyede: MedlinePlus, ağırlığın her 15–20 dakikada bir öne, sağa ve sola eğilerek kaydırılmasını önerir. MSD Manual'a göre sandalyede oturan kişilerin pozisyonu saatte bir değiştirilmeli; yapabiliyorlarsa her 15 dakikada bir kendi pozisyonlarını değiştirmeleri teşvik edilmelidir.
• Yastıkların kullanımı: MedlinePlus'a göre yan yatarken dizlerin ve ayak bileklerinin arasına yumuşak bir malzeme konmalı; sırt üstü yatarken topukların, kuyruk sokumunun, omuzların ve dirseklerin altına yastık yerleştirilmelidir. MedlinePlus, dizlerin altına yastık konmamasını belirtir.

Uygun destek yüzeyleri

NHS, baskıyı azaltan özel yatak ve minderlerin kullanılmasını önerir. MedlinePlus'a göre tekerlekli sandalyede köpük ya da jel minderler kullanılabilir; ortası delik (simit biçimli) minderlerden kaçınılmalıdır.

Cilt bakımı

MedlinePlus'ın önerileri şunlardır:

• Yıkarken yumuşak bezler kullanmak, deriyi ovmadan kurulamak
• Hekim ya da hemşirenin önerdiği nemlendiricileri kullanmak
• Talk pudrası ve sert sabunlardan kaçınmak
• İdrar ya da dışkı kaçırmadan sonra bölgeyi hemen temizleyip kurulamak; meme altları ve kasık gibi kıvrım bölgelerini kuru tutmak

Beslenme ve genel sağlık

MedlinePlus, yeterli kalori ve protein alınmasını ve gün içinde bol su içilmesini önerir. NHS de sağlıklı beslenmeyi, mümkün olduğunca hareketli kalmayı ve sigarayı bırakmayı önleyici adımlar arasında sayar. Bkz. Protein kaynakları

Bası yarası nasıl tedavi edilir?

NHS ve MSD Manual'a göre tedavinin temel adımları şunlardır:

• Baskının kaldırılması: Yara üzerindeki baskıyı azaltmak için düzenli pozisyon değiştirme ve özel yatak ya da minderler kullanılır.
• Yara bakımı ve pansuman: NHS'e göre yarayı korumak ve iyileşmesine yardımcı olmak için özel pansumanlar kullanılır. Yaranın düzenli olarak temizlenmesi gerekir.
• Ölü dokunun temizlenmesi (debridman): MSD Manual'a göre iyileşmeyi engelleyen ölü dokular temizlenir.
• Enfeksiyon tedavisi: Enfeksiyon gelişirse antibiyotikler kullanılabilir.
• Beslenme desteği: Yeterli protein ve kalori alımı iyileşme için önemlidir.
• Ağrı kontrolü: MSD Manual'a göre bası yaraları belirgin ağrıya yol açabilir; ağrının tedavisi de bakımın bir parçasıdır.
• Krem ve merhemler: NHS bunları da tedavi seçenekleri arasında sayar.
• Cerrahi: NHS'e göre yara ağırsa ya da diğer tedaviler işe yaramadıysa yaranın temizlenip kapatılması için ameliyat gerekebilir. MSD Manual'a göre derin ya da büyük yaralar deri greftleri ya da deri ve kas içeren flep ameliyatlarıyla kapatılabilir.

MSD Manual'a göre yetersiz beslenen kişilerde bir beslenme uzmanının değerlendirmesi çoğu zaman yararlıdır. MedlinePlus, kişiyi başkası hareket ettiriyorsa bunun doğru yolunu bilmesi gerektiğini; kişinin sürüklenmeden, kaldırılarak ya da özel bir çarşafla hareket ettirilmesini önerir. NHS'e göre evde bakım alan ve risk altında olduğunu düşünen kişiler, bakım ekibinin önleme planı yapabilmesi için aile hekiminden risk değerlendirmesi isteyebilir. Uzun süredir kapanmayan yaralar hakkında bilgi için bkz. Kronik yara